معنی ماه
" اردیبهشت " " ثور " خرداد " " جوزا " تیر " " سرطان " مرداد " " اسد " شهریور " " سنبله " مهر " " میزان " آبان " " عقرب " آذر " " قوس " دی " " جدی " بهمن " " دلو " اسفند " " حوت اسامی این ماهها در نصاب الصبیان بدین ترتیب آمده: ز فروردین چو بگذشتی مه اردیبهشت آید بمان خرداد و تیر آنگاه مردادت همی آیدپس از شهریور و مهر و آبان و آذر و دی دان که بر بهمن جز اسفندارمذ ماهی نیفزاید. و نامهای بروج دوازده گانه در نصاب الصبیان چنین آمده است: برجها دیدم که از مشرق برآوردند سر جمله در تسبیح و در تهلیل حی لایموت چون حمل، ثور است و جوزا باز سرطان و اسد سنبله میزان و عقرب، قوس و جدی و دلو و حوت. - پا به ماه بودن؛ ماه بار نهادن زن آبستن، رسیده بودن. در ماهی بودن زن آبستن که در آن ماه زاید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). - ماه صیام؛ ماه روزه. رمضان : ز فردوس اعلا و دارالسلام به دنیا خرامیده ماه صیام.سوزنی. - ماه قمری؛ مدت زمانی است که از رؤیت هلال ماه آغاز و به رؤیت هلال در دفعهٔ بعد ختم می گردد. روزهای ماههای قمری متغیر است و هر ماه ۲۹ روز یا ۳۰ روز دارد. ماههای قمری از این قرار است: محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی، جمادی الاولی، جمادی الثانیه، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذی االقعده، ذی الحجه. این اسامی در نصاب الصبیان چنین آمده : ز محرم چو گذشتی چه بود ماه صفر دو ربیع و دو جمادی ز پی یکدیگر رجب است، از پی شعبان رمضان و شوال پس به ذی قعده و ذی حجه بکن نیک نظر. - ماه نو؛ ماهی (شهری) که به نوی در آن در آمده ایم. ماهی که تازه می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). - || ماه آینده، شهر قادم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). - || نام ماه اول از سال ملکی. (برهان) (ناظم الاطباء). - ماههای رومی (یهودی)؛ ابتدای سال از فصل خزان است و ماهها به این ترتیب قرار دارند: ایلول، تشرین اول، تشرین آخر، (پاییز)، کانون اول، کانون آخر، شباط (زمستان)، آذار، نیسان، ایار (بهار)، حزیران، تموز، آب (تابستان) (از فرهنگ فارسی معین). ابونصر فراهی اسامی آنها را در دو بیت زیر آورده: دو تشرین و دو کانون و پس آنگه شباط و آذر و نیسان ایار است حزیران و تموز و آب و ایلول نگه دارش که از من یادگار است. - ماههای عربی؛ ماههایی که در اسلام معمول عرب بوده است. ماه قمری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب ماه قمری شود. - || ماههای عرب در دورهٔ جاهلیت از این قرار بوده است. (این ماهها نیز قمری بوده اند): مؤتمر، ناجر، خوان، وبصان، حنین، ربی، اصم، عاذل، ناتق، وعل، ورنه، برک. (التفهیم ص ۲۲۹). و رجوع به التفهیم شود. - ماههای فرنگی؛ ماههایی که اروپاییان و آمریکاییان به کار برند و آغاز سال، ثلث دوم دی ماه است. اسامی این ماهها از این قرار است: ژانویه، فوریه، مارس، آوریل، مه، ژوئن، ژوئیه، اوت، سپتامبر، اکتبر، نوامبر، دسامبر. || گاهی ماه گویند و فصل خواهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): المنة للََّه که این ماه خزان است ماه شدن و آمدن راه رزان است. منوچهری (یادداشت ایضاً). || نام روز دوازدهم از هر ماه شمسی. (برهان) (ناظم الاطباء). نام روز دوازدهم بود از ماه شمسی فرسیه. (انجمن آرا) (آنندراج). روز دوازدهم هرماه را بمناسبت تقدیس اسم ماه و فرشتهٔ نگهبان او بدین نام خوانده اند و بیرونی در فهرست روزهای ایرانی این روز را «ماه» و در سغدی «ماخ» و در خوارزمی «ماه» یاد کرده، زرتشتیان نیز این روز را ماه خوانند. (حاشیهٔ برهان چ معین): می خور کت باد نوش برسمن و پیلگوش روز رش و رام و جوش روز خور و ماه و باد. منوچهری (دیوان چ ۱ ص ۱۸ چ دبیرسیاقی). ماه روز ای به روی خوب چو ماه بادهٔ لعل مشکبوی بخواه گشت روشن چو ماه بزم که گشت نام این روز ماه و روی تو ماه.مسعودسعد. || فاصله ای از زمان که واقع باشد در مابین تاریخی از شهر تا همان تاریخ از شهر آینده. (ناظم الاطباء): به یک ماه بالا گرفت آن نهال فزون زانکه دیگر درختان به سال.عنصری. پس اطبا دست به معالجت او برگشادند چنانکه خواجه ابوعلی می فرمود، یک ماه را به صلاح آمد و صحت یافت. (چهارمقاله). || (اِخ) نامی از نامهای ایرانی، زوطی بن ماه نام جد امام ابوحنیفه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).(اِ) به زبان پهلوی شهر و مملکت را گویند که عربان مدینه خوانند. گویند حذیفه بعد از فتح همدان به نهاوند آمد و چون نهاوند کوچک بود و گنجایش سپاه او را نداشت، فرمود که آنچه لشکر بکوفه بود به دینور و هرچه سپاه بصره بود به نهاوند فرود آمد و چون ماه به زبان پهلوی شهر و مملکت را گویند، نهاوند را ماه بصره و دینور را ماه کوفه می گفتند لهذا عربان هم این دو شهر را ماهین می خوانند. (برهان). شهر و مملکت چنانکه در تاریخ طبری گوید که چون ماه به زبان فارسی شهر و مملکت باشد نهاوند را ماه بصره و دینور را ماه کوفه می گفتند و عربان هر دو را ماهان گویند... لیکن در قاموس به معنی بلده و قصبه آورده، ظاهراً معرب کرده اند. (فرهنگ رشیدی). به زبان تازی شهر و مملکت را ماه گویند... (از آنندراج) (از انجمن آرا): از دیار فرنجه یک مه راه هست ماهی و مردمانش چو ماه. امیرخسرو (از آنندراج). و رجوع به ماه (اِخ) بعد شود.(ع اِ) آب. ماء. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و نسبت بدان را ماهیّ گویند. (از اقرب الموارد). و رجوع به ماء شود. || رجل ماه الفؤاد؛ مرد بددل و جبان یا کندخاطر گویا در آب فرورفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (معرب، اِ) قصبهٔ شهر و ماهان دینور و نهاوند که یکی از هر دو را ماه الکوفه و دیگری را ماه البصره نامند... (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مأخوذ از فارسی، شهر و مدینه. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهٔ بعد شود.(اِخ) نواحیی را که ما امروز همدان و کرمانشاه و دینور و نهاوند و پیشکوه گوییم در قدیم کشور ماه می نامیدند و در ویس و رامین این لفظ استعمال شده است. این باقی ماندهٔ «ماد» و «مای» قدیم است که مرکز مملکت مادی باشد. عرب بعد از فتح این قسمت از ایران این لفظ را به کار بردند منتهی دو ماه قائل شدند و برای ماه نیز معنای دیگری که بعد در کتب جغرافیا معمول گردید تصور کردند و گفتند ماه الکوفه و ماه البصره و مجموع را «ماهات» نام نهادند. از ماه کوفه مرادشان دینور و کرمانشاهان تاحلوان بود و از ماه بصره مرادشان نهاوند و صیمره بود. (از سبک شناسی ج ۱ ص ۲۶). مسکن قوم ماد را نیز «ماد» می نامیدند و همین کلمه است که در پهلوی و پارسی (و نیز در تعریب) «ماه» شده. ابوریحان بیرونی در کتاب الجماهر (ص ۲۰۵) نوشته: ماه عبارت است از زمین جبل و «ماهین» عبارت است از ماه بصره که دینور باشد و ماه کوفه که نهاوند باشد و اغلب به آن دو «ماه سبذان» را افزایند و جمله را «ماهات» نامند و بسا نهاوند را به «ماه دینار» یاد کنند. (از حاشیهٔ برهان چ معین). کلمهٔ ماه صورت تغییر یافتهٔ «ماد» اسم قوم و مملکت غربی ایران بوده است. در کتاب پهلوی کارنامک اردشیر بابکان این کلمه به همان ترکیب قدیم خود «مادیک»MMM«ماد» آمده اما معمولاً در پهلوی ماه می گفته اند. در کتب مورخان و جغرافی دانان ایرانی و عرب غالباً به اسم ماه برمی خوریم ولی از دایرهٔ وسعت آن کاسته و به برخی از نواحی غربی ایران اطلاق می شده است مثل «ماه نهاوند» و «ماه دینار» و «ماه شهریاران» و جز آنها. در داستان ویس و رامین که از متنی پهلوی به نظم فارسی درآمده مکرراً به کشور ماه و بوم ماه و ماه آباد و زمین ماه که از همه یک کشور اراده شده برمی خوریم زیرا که ویس دختر شاه قارن و ملکهٔ شهرو، خواهر ویرو و زن شاه موبد و معشوقهٔ رامین برادرشاه موبد از کشور ماه بود و شاه قارن در سرزمین ماه پادشاهی داشت. (از یشتها ج ۲ ص ۲۱۶ و ۲۱۷): به شوهر بود شهرو را یکی شاه بزرگ و نامور از کشور ماه. (ویس و رامین). ترا دارم چو جام خویشتن شاد زمین ماه را همواره آباد.(ویس و رامین). زمین ماه یکسر باد ویران چو دشت ریگ و چون شور بیابان. (ویس و رامین). وگر نه بوم ماه از کین شود پست پس آنگه چون توانی زین گنه رست. (ویس و رامین). و رجوع به مادهٔ قبل و «ماه البصره» و «ماه الکوفه» و «ماهات» و «ماهین» و یشتها ج ۲ ص ۲۱۶-۲۱۷ و معجم البلدان ذیل ماه و ماه دینار و نهاوند شود.(اِخ) نام فرشته ای است که موکل است بر جرم قمر یعنی قرص ماه و تدبیر و مصالح روز ماه که روز دوازدهم بود از ماه شمسی به او تعلق دارد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ماه در ایران باستان، علاوه بر اطلاق به جرم قمر، به فرشته ای (ایزد کرهٔ ماه) اطلاق می شده و او مانند خورشید ستوده و مورد تعظیم و تکریم بوده است... در تیر یشت (یشت ۸) بند ۱ و مهریشت بند ۱۴۵ و غیره مخصوصاً ماه مورد تعظیم قرار گرفته است. غالباً ماه تشکیل دهندهٔ تخمه و نژاد ستوران شناخته شده است (یسنا ۱ بند ۱۱ و یسنا ۱۶ بند ۴ و غیره) و نیز در اوستا مربی گیاه و رستنی خوانده شده (ماه یشت بند ۴) (از حاشیهٔ برهان چ معین).
کلمات همقافیه با «ماه»
مشاهده واژگان هموزن و همآهنگ ختمشده به «اه» برای سرودن شعر