فداک ابی و امی این تمشی

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: عرشی، فرشی، وحشی، خوشی، قریشی، می‌درفشی، ببخشی، بنفشی، نقشی، گذشته، نمناک، پاک، خاک، محشر، انتظارت، زینهارت، روزگارت، اختیارت، افتخارت، نثارت، طشت‌دارت، غبارت، نهارت، غلامت، نامت، اعظم، عالم، محکم، مریم، مسلم، مرهم، محکم، خاتم، غم، قیامت، تمامت، داده، تشویر، شیر، زیر، تقریر، تأثیر، تقدیر، زنجیر، صدر، گردد، برخوردار، اسرار، امطار، بیدار، شهوار، کار.

• ردیف: ندارد (در ابیات اصلی) / کله، جهانی، افلاک، کله (در ابیات ترجیع).

وزن عروضی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن

بحر: هزج مسدس محذوف

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: فداک ابی و امی این تمشی / براق آمد مگر بر عزم عرشی

• معنی: پدر و مادرم فدای تو باد، به کجا گام می‌نهی؟ گویا مرکب براق برای عزیمت به سوی عرش الهی آماده شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به واقعه معراج و مرکب براق.

  • ملمع: استفاده از عبارت عربی در مصراع اول.

بیت ۲: تو را چه عالم و چه عرش و چه فرش / که صد عالم ورای عرش و فرشی

• معنی: برای تو میان جهان مادی (فرش) و جهان ملکوت (عرش) تفاوتی نیست، چرا که جایگاه حقیقی تو صدها مرتبه فراتر از این عوالم است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان واژگان عرش (بالا) و فرش (پایین).

  • تکرار: تکرار واژه عالم و عرش برای تأکید بر عظمت مقام.

بیت ۳: کنون روحانیان عرش را بین / چو سر بر خط نهاده انس و وحشی

• معنی: اکنون فرشتگان و ساکنان عالم قدس را بنگر که چگونه مانند انسان‌ها و جانداران دیگر، مطیع و فرمان‌بردار تو هستند.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «سر بر خط نهادن» کنایه از اطاعت محض و تسلیم بودن.

  • تضاد: میان انس (انسان/اهلی) و وحش (حیوان وحشی).

بیت ۴: تویی سلطان مطلق در دو عالم / که خط دادندت انس و جان به خوشی

• معنی: تو پادشاه بی‌رقیب هر دو جهان (دنیا و آخرت) هستی و تمام انسان‌ها و جنیان با رضایت کامل به بندگی و فرمانروایی تو اقرار کرده‌اند.

• آرایه‌های ادبی:

  • مجاز: «خط دادن» مجاز از پیمان بستن و اقرار کردن.

  • مراعات نظیر: میان واژگان سلطان، خط (فرمان) و عالم.

بیت ۵: ز بس کآمد به نزدیک تو جبریل / شده چون دحیه الکلب قریشی

• معنی: از بس که جبرئیل امین برای آوردن وحی به نزد تو آمد، به شکل «دحیه کلبی» (صحابی خوش‌سیمای پیامبر) درآمد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به روایات تاریخی که جبرئیل گاه به صورت دحیه کلبی بر پیامبر ظاهر می‌شد.

  • تشبیه: تشبیه جبرئیل به دحیه کلبی.

بیت ۶: چو اندر عالم جان اوفتادی / از آن بی سایه دایم می‌درفشی

• معنی: زمانی که در مرتبه والای حقیقت جان قرار گرفتی، به نوری خالص بدل شدی که سایه‌ای ندارد و همواره در حال درخشش است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به باور سنتی که پیامبر اسلام به دلیل نورانیت محض، سایه‌ای بر زمین نداشتند.

  • تضاد: تقابل ضمنی میان نور (درفشیدن) و سایه.

بیت ۷: چو دایم رحمة للعالمینی / بر آن جرم دو عالم را ببخشی

• معنی: از آنجا که تو همواره مایه بخشایش و رحمت برای تمام جهانیان هستی، به واسطه این مقام، گناهان اهل زمین و آسمان را می‌بخشی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به آیه قرآن «و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین».

  • اغراق: بخشیدن جرم دو عالم نشان‌دهنده وسعت شفاعت.

بیت ۸: نگردد مطلع بر نقش تو کس / که تو برتر ز نه طالق بنفشی

• معنی: هیچ‌کس نمی‌تواند به حقیقتِ ذات و چگونگی تو پی ببرد، زیرا جایگاه تو فراتر از آسمان‌های نه‌گانه (افلاک) است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «نه طالق بنفش» استعاره از آسمان‌های نه‌گانه در هیئت بطلمیوسی.

  • کنایه: «مطلع گشتن بر نقش کسی» کنایه از شناخت کامل حقیقت او.

بیت ۹: چو تو برتر ز افلاکی به جز حق / که داند تا چه نوری و چه نقشی

• معنی: وقتی مقام تو از تمامی آسمان‌ها بالاتر است، به جز خداوند متعال هیچ‌کس نمی‌داند که تو دارای چه مرتبه نورانی و چه حقیقت والایی هستی.

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام انکاری: «که داند؟» یعنی هیچ‌کس جز خدا نمی‌داند.

  • مراعات نظیر: میان افلاک، نور و حق.

بیت ۱۰ (بیت ترجیع): فسبحان الذی اسری بعبده / الی الملکوت و الجبروت کله

• معنی: پاک و منزه است خدایی که بنده‌اش را (در شب معراج) به سوی تمامی مراتب ملکوت و جبروت سیر داد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: تضمین مستقیم آیه اول سوره اسراء.

  • اشتقاق: میان کلمات ملکوت و جبروت.

بیت ۱۱: زهی از عرش اعلی بر گذشته / وز آن جا عرش بالا بر گذشته

• معنی: آفرین بر تو که از بلندترین مرتبهٔ عرش فراتر رفتی و از آن مقام نیز به سوی ساحت‌های برتر اوج گرفتی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تکرار: واژگان عرش و گذشته جهت تأکید بر استمرار حرکت صعودی.

  • جناس: میان «اعلی» و «بالا».

بیت ۱۲: چه گویم؟ من که از هر جا که گویم / به صد عالم از آن جا بر گذشته

• معنی: من چگونه توانِ ستایش تو را داشته باشم؟ در حالی که هر مقامی که من برای تو تصور کنم، تو صدها مرتبه از آن مقام فراتر هستی.

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام انکاری: «چه گویم؟» بیانگر عجز شاعر در توصیف.

  • اغراق: برتریِ مرتبهٔ ممدوح به اندازهٔ صد عالم بر کلام شاعر.

بیت ۱۳: همه روحانیان بر جای مانده / تو در بی جایی از جا بر گذشته

• معنی: تمام فرشتگان و مقربان در مراتب خود متوقف شدند، اما تو به مقام «لامکان» رسیدی و از قیدِ مکان و جایگاه فراتر رفتی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «بر جای ماندن» و «بر گذشته».

  • تلمیح: اشاره به توقف جبرئیل در سدرة‌المنتهی و ادامهٔ مسیر توسط پیامبر.

بیت ۱۴: هم از عقل معظم پیش رفته / هم از روح معلی بر گذشته

• معنی: تو هم از مرتبهٔ عقل کل (نخستین آفریده) پیشی گرفتی و هم از مقام ارواح عالی‌رتبه و بلندمرتبه گذشتی.

• آرایه‌های ادبی:

  • مراعات نظیر: میان عقل، روح، معظم و معلی.

  • ترصیع نسبی: توازن میان اجزای دو مصراع.

بیت ۱۵: قیامت نقد امروزت که هاتین / تو از دی و ز فردا بر گذشته

• معنی: حقیقتِ قیامت برای تو همین امروز حاضر و نقد است؛ زیرا تو از قیدِ زمان (دیروز و فردا) رها گشته و به ابدیت رسیده‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان دی (دیروز) و فردا؛ نقد و نسیه (نهفته در معنا).

  • کنایه: «از دی و فردا بر گذشته» کنایه از رهایی از زمان فانی.

بیت ۱۶: به خاصیت، تو دُری عالم‌افروز / ز قعر هفت دریا بر گذشته

• معنی: تو در حقیقت همچون مرواریدی هستی که به کل جهان روشنی می‌بخشد و از ژرفای هفت دریای هستی به سلامت عبور کرده‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه مصرح: تشبیه پیامبر به «دُر» (مروارید).

  • استعاره: «هفت دریا» استعاره از حجاب‌ها یا عوالم هفت‌گانه هستی.

بیت ۱۷: به یک دم چون گهر از طشت پر زر / ازین نُه طشت مینا بر گذشته

• معنی: تو در یک لحظه، مانند جواهری که از میان تشتِ طلا بیرون بجهد، از این نه آسمانِ شیشه‌ای (افلاک نه‌گانه) عبور کردی.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «نُه طشت مینا» استعاره از نه آسمان.

  • تشبیه: تشبیه سرعتِ معراج به جستن گهر از طشت.

بیت ۱۸: به نور جان به ذات حق رسیده / ز آلا و ز نعما بر گذشته

• معنی: تو با یاری نورِ جانِ خویش به مقامِ دیدارِ ذات پروردگار نائل شدی و از توجه به نعمت‌ها و بخشش‌های خداوند گذشتی تا به خودِ بخشنده برسی.

• آرایه‌های ادبی:

  • مراعات نظیر: میان آلا و نعما (هر دو به معنی نعمت‌ها).

  • تضاد: میانِ توجه به «نعمت» و توجه به «ذات حق».

بیت ۱۹: شده مستغرق نور مسما / ز اعداد و ز اسما بر گذشته

• معنی: تو در نورِ آن کسی که تمام نام‌ها از اوست (ذات حق) غرق شدی و از قیدِ نام‌ها و کثرتِ اعداد فراتر رفتی و به وحدت رسیدی.

• آرایه‌های ادبی:

  • اصطلاح عرفانی: «مسمّا» اشاره به ذات حق در برابر اسماً (نام‌ها).

  • تضاد: میان کثرت (اعداد) و وحدت (غرق شدن در نور حق).

بیت ۲۰ (بیت ترجیع): زهی دانای اسرار معانی / ورای این جهان و آن جهانی

• معنی: آفرین بر تو که دانای رازهای حقیقی و معانیِ پنهان هستی؛ تو فراتر از این دنیا و آن جهانِ آخرت جای داری.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «این جهان» و «آن جهان».

  • اغراق: جای دادنِ مرتبهٔ پیامبر فراتر از هر دو سرای.

بیت ۲۱: زهی سلطان دارالملک افلاک / زهی تخت تو عرش و تاج لولاک

• معنی: آفرین بر تو که پادشاه قلمرو آسمان‌ها هستی؛ تویی که عرش الهی تخت پادشاهی‌ات و مقام «لولاک» تاج سرت می‌باشد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «تخت» استعاره از عرش و «تاج» استعاره از مقام لولاک.

  • تلمیح: اشاره به حدیث قدسی «لولاک لما خلقت الافلاک» (اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم).

بیت ۲۲: مجره زان پدید آمد که یک شب / فلک از دست قدرت جامه زد چاک

• معنی: راه شیری (مجره) از آن رو در آسمان پدیدار گشت که در شب معراج، آسمان از هیبت قدرت تو پیراهن خود را پاره کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • حسن تعلیل: علت پدید آمدن راه شیری را شکافتن جامهٔ آسمان به دلیل عظمت پیامبر دانستن.

  • تشبیه: تشبیه راه شیری به چاکِ گریبان.

بیت ۲۳: قزح زان آشکارا شد که یک روز / کشیدی از علی قوسی بر افلاک

• معنی: رنگین‌کمان از آن جهت در آسمان نمایان شد که تو روزی از بلندای مرتبهٔ خود، کمانِ پیروزی را بر افلاک برافراشتی.

• آرایه‌های ادبی:

  • حسن تعلیل: نسبت دادن علتِ پدیدار شدن رنگین‌کمان (قوس قزح) به کمانِ اقتدار پیامبر.

  • مراعات نظیر: میان قزح و قوس.

بیت ۲۴: ز اول حقه یک شب مهرهٔ ماه / بدو بنموده‌ای دست تو زان پاک

• معنی: تو در آن شب (معراج یا شق‌القمر)، معجزهٔ ماه را از میانِ این ظرفِ گردِ آسمان نشان دادی و دست تو از هرگونه شعبده و فریب در این کار پاک بود.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «حقه» استعاره از آسمان؛ «مهرهٔ ماه» استعاره از قرص ماه.

  • تلمیح: اشاره به معجزهٔ «شق‌القمر».

بیت ۲۵: تو آن وقتی نبی‌الله بودی / که آدم بود یک کف خاک نمناک

• معنی: تو زمانی به مقام پیامبری برگزیده شده بودی که هنوز حضرت آدم (ع) تنها مشتی خاکِ خیس و گلِ نپرداخته بود.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به حدیث «کنتُ نبیاً و آدمُ بین الماء و الطین».

  • تضاد: میان قدمتِ مقام نبوت و خلقتِ متأخر مادی.

بیت ۲۶: اگر نور وجود تو نبودی / بماندی در کف او آن کف خاک

• معنی: اگر نور وجودی تو (نور محمدی) واسطهٔ آفرینش نبود، آن مشتِ خاکِ حضرت آدم هرگز جان نمی‌گرفت و همان‌گونه بی‌روح باقی می‌ماند.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «ماندن خاک در کف» کنایه از عدم حیات و شکل‌گیری.

  • تکرار: واژه «کف» و «خاک» برای تأکید بر حقارتِ ماده در برابر نور.

بیت ۲۷: چو پیش «هو» زنی هویی جگرسوز / شود چون ناف آهو نافهٔ ناک

• معنی: وقتی در پیشگاه خداوند (هو) فریاد عاشقانه و سوزناکی برمی‌آوری، وجودِ تو چنان معطر می‌شود که گویی مشک از نافهٔ آهو سرازیر شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «هو» (ضمیر حق) و «هو» (فریاد/بانگ).

  • تشبیه: تشبیه تأثیرِ نیایش پیامبر به عطرِ نافه.

بیت ۲۸: فرو ماند چو خر در گل ز مدحت / دو اسبه گر بتازد عقل و ادراک

• معنی: اگر عقل و فهمِ بشری با تمام توان و سرعت (دو اسبه) برای ستایش تو بتازد، باز هم مانند خری که در گل مانده باشد، از وصف تو ناتوان می‌ماند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تمثیل: تشبیه عجزِ عقل در وصف پیامبر به خرِ در گل مانده.

  • کنایه: «دواسبه تاختن» کنایه از با نهایت توان و سرعت حرکت کردن.

بیت ۲۹: ندارد هیچ کس با پشتی تو / ز جرم جملهٔ روی زمین باک

• معنی: هر کسی که پشت‌گرمی و حمایت تو را داشته باشد، از گناهان تمام مردم روی زمین هم ترسی نخواهد داشت (اشاره به مقام شفاعت).

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «پشتی» کنایه از حمایت و شفاعت.

  • اغراق: نترسیدن از جرم تمامِ اهل زمین.

بیت ۳۰ (بیت ترجیع): زهی دارای طول و عرض اکبر / شفاعت خواه مطلق روز محشر

• معنی: آفرین بر تو که دارای وسعت و بزرگی بی‌حد هستی و در روز قیامت، تنها کسی هستی که حق شفاعتِ مطلقِ بندگان را داری.

• آرایه‌های ادبی:

  • اصطلاح: «طول و عرض» کنایه از گستردگی مقام و عظمت.

  • تلمیح: اشاره به مقام «محمود» و شفاعت کبرای پیامبر در محشر.

بیت ۳۱: زهی روز قیامت روز بارت / خلایق سر به سر در انتظارت

• معنی: آفرین بر آن روز قیامتی که زمانِ جلوه و بارِ عام دادنِ توست و تمامی آفریدگان یکسره در انتظارِ آمدنِ تو هستند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «روز بار» (زمانِ ملاقات پادشاه با مردم) استعاره از روز جلوهٔ شفاعت پیامبر.

  • کنایه: «سر به سر» کنایه از همگی و بدون استثنا.

بیت ۳۲: گنهکاران بر جان خورده زنهار / همه جان بر کف اندر زینهارت

• معنی: خطاکاران که از عذاب الهی بر جان خود می‌ترسند، همگی با تسلیمِ کامل در پناهِ حمایت و شفاعت تو قرار گرفته‌اند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان گناه (جرم) و زینهار (امان‌خواهی).

  • کنایه: «جان بر کف» کنایه از تسلیم محض و فداکاری.

بیت ۳۳: کجا پیغمبری دانی که آن روز / نسوزاند سپند روزگارت؟

• معنی: هیچ پیامبری را سراغ نداری که در آن روز عظیم، برای دفع چشم‌زخم از عظمت و شکوهِ تو، خود را همچون اسفند برایت نسوزاند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام انکاری: در مقام بیانِ این که همهٔ پیامبران خادم مقام تو هستند.

  • تمثیل/پارادوکس: تشبیهِ حالِ پیامبرانِ دیگر به سوختنِ اسفند برای دفع چشم‌زخم از مقامِ مصطفی (ص).

بیت ۳۴: تویی مختارِ کل آفرینش / که حق بی علتی کرد اختیارت

• معنی: تو برگزیدهٔ تمامِ هستی هستی، چرا که خداوند بدون هیچ علتِ بیرونی و تنها به سببِ فضلِ خویش، تو را انتخاب کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • اشتقاق: میان واژگان مختار و اختیار.

  • تلمیح: اشاره به نظریهٔ عرفانی که وجودِ پیامبر غایتِ خلقت است.

بیت ۳۵: چو تو بر باد دیدی ملک عالم / به ملک فقر آمد افتخارت

• معنی: چون تو دیدی که دارایی‌های این جهانِ مادی ناپایدار و فناپذیر (مانند باد) است، افتخارِ خویش را در درویشی و فقرِ معنوی جستی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به حدیث «الفَقرُ فَخری».

  • تشبیه: تشبیه بی ثباتیِ ملکِ عالم به «باد».

بیت ۳۶: به صورت چرخ از آن فوق تو افتاد / که چرخ آمد طبق‌های نثارت

• معنی: اگر در ظاهر می‌بینی که آسمان بالای سر تو قرار گرفته، به این دلیل است که آسمان تنها ظرفی است برای ریختنِ هدایایی که به پای تو نثار می‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • حسن تعلیل: دلیلی شاعرانه برای بلندمرتبگیِ ظاهریِ چرخ (آسمان) نسبت به زمین.

  • استعاره: «طبق‌های نثار» استعاره از اجرام آسمانی.

بیت ۳۷: فلک زان می‌دود با طشت خورشید / که هست از دیرگاهی طشت‌دارت

• معنی: آسمان از آن رو خورشیدِ درخشان را با خود می‌گرداند که از زمان‌های دور، خدمتکار و تشت‌دارِ بارگاهِ تو بوده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «طشت خورشید» استعاره از قرص خورشید.

  • مراعات نظیر: میان فلک، خورشید و طشت‌دار.

بیت ۳۸: به فراشی از آن می‌آیدت ابر / که از خاکی تو را نبود غبارت

• معنی: ابر از آن جهت همچون خدمتکاری (فراش) مأمورِ پاشیدنِ باران است تا گرد و غباری از این زمینِ خاکی بر دامنِ تو ننشیند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص (شخصیت‌بخشی): نسبت دادن شغلِ فراشی به «ابر».

  • حسن تعلیل: علتِ بارندگیِ ابر را غبارروبی از ساحتِ پیامبر دانستن.

بیت ۳۹: تو را چون حارس و چون حاجب آمد / مه و خورشید در لیل و نهارت

• معنی: ماه و خورشید در شب و روزِ تو، مانند نگهبان (حارس) و پرده‌دار (حاجب) در خدمتِ تو هستند.

• آرایه‌های ادبی:

  • لف و نشر مرتب: ماه برای لیل (شب) و خورشید برای نهار (روز).

  • تضاد: میان لیل و نهار.

بیت ۴۰ (بیت ترجیع): فلک با خواجگی خود غلامت / چو لام منحنی از دال نامت

• معنی: آسمان با تمامِ بزرگی و سروری‌اش، بندهٔ توست؛ همان‌گونه که حرفِ «لام» در میانِ نامِ مبارکِ تو (احمد یا محمد طبق قرائت‌های گرافیکی) در برابرِ حرفِ دیگر سر خم کرده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه انحنای آسمان به انحنایِ حرفِ «لام».

  • تضاد: میان خواجگی (سروری) و غلامی (بندگی).

بیت ۴۱: زهی خاک درت تریاک اعظم / طفیلیِ وجودت کل عالم

• معنی: آفرین بر تو که خاک درگاهت بزرگ‌ترین پادزهر و درمانِ دردهای بشری است و تمام جهان به یُمنِ وجودِ تو (به عنوان فرع و وابسته) آفریده شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «تریاک اعظم» استعاره از شفابخشی و ارزش والای آستان پیامبر.

  • اصطلاح فلسفی: «طفیلی» اشاره به این که عالم هدف تبعی است و پیامبر هدف اصلی خلقت.

بیت ۴۲: زهی موسی عمران بر در تو / به هارونی میان دربسته محکم

• معنی: آفرین که حضرت موسی (ع) بر درگاه تو، مانند برادرش هارون، با کمرِ بسته آمادهٔ خدمتگزاری و یاری است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به همراهی هارون با موسی و برتری مقام محمدی بر مقام موسوی.

  • کنایه: «میان دربستن» کنایه از آمادگی کامل برای خدمت.

بیت ۴۳: زهی دربان تو یعنی که افلاک / شده چوبک زنت عیسی مریم

• معنی: شگفتا که آسمان‌ها دربانِ تو هستند و حضرت عیسی (ع) مانند کسی که طبلِ پاسبانی می‌زند، مژده‌دهنده و خدمتکارِ آستان توست.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «چوبک‌زن» دانستن حضرت عیسی (اشاره به بشارت‌دهندگی ایشان).

  • مراعات نظیر: میان دربان، چوبک‌زن و افلاک.

بیت ۴۴: تو را شیطان مسلمان گشته جاوید / ولی پیچیده سر از پیش عالم

• معنی: شیطان در برابرِ عظمت تو تسلیم و مسلمان شد، در حالی که در برابرِ تمام جهانیان (و حضرت آدم) سرکشی و نافرمانی کرده بود.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به حدیث نبوی «اَسلمَ شیطانی بِیَدی» (شیطانِ من به دست من مسلمان شد).

  • تضاد: میان اسلامِ شیطان (در برابر پیامبر) و کفرِ او (در برابر عالم).

بیت ۴۵: اگر با نام حق نامت نگویند / که را باشد مسلمانی مسلم

• معنی: اگر نام تو در کنار نام خداوند (در اذان و تشهد) ذکر نشود، مسلمانیِ هیچ‌کس کامل و پذیرفته نخواهد بود.

• آرایه‌های ادبی:

  • اشتقاق: میان مسلمان و مسلم.

  • استفهام انکاری: تآکید بر این که بدون ولایتِ پیامبر، توحید ناقص است.

بیت ۴۶: نیاید خسته‌ای کو منکرت شد / به جز خاکستر خود هیچ مرهم

• معنی: هر کس که منکر مقام تو شود، چنان در آتشِ گمراهی و حسرت می‌سوزد که برای زخم‌هایش هیچ درمانی جز خاکسترِ وجودِ خودش باقی نمی‌ماند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «خسته» استعاره از فردِ دردمند و گمراه.

  • تضاد: میان زخم (خسته) و مرهم.

بیت ۴۷: عدو گر بنگرد در تو به انکار / نماند مردمش در دیده محکم

• معنی: اگر دشمن با نگاهِ انکار به تو بنگرد، نورِ چشم و بینایی‌اش (یا توانِ دیدنِ حقیقت) را از دست خواهد داد و مردمکِ چشمش بی‌اعتبار می‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • ایهام: «مردم» هم به معنای مردمک چشم است و هم انسان.

  • کنایه: نماندنِ مردم در دیده، کنایه از کوری و گمراهی.

بیت ۴۸: نگین می‌خواست از مهر تو گردون / از آن شد حلقه وش مانند خاتم

• معنی: آسمان می‌خواست که نشانِ مهر و محبت تو را داشته باشد؛ به همین دلیل مانند یک حلقه (انگشتر) خمیده و گرد شد تا تو نگینِ آن باشی.

• آرایه‌های ادبی:

  • حسن تعلیل: علتِ مدور بودن آسمان را تمایل به حلقهٔ انگشتر شدن برای نگینِ وجودِ پیامبر دانستن.

  • تشبیه: تشبیه گردون به حلقه و خاتم (انگشتر).

بیت ۴۹: نگینش چون نشد مُهر نبوت / لبان خویش نیلی کرد ازین غم

• معنی: وقتی آسمان دید که نمی‌تواند به مقامِ «مُهرِ نبوت» (که بر شانهٔ پیامبر بود) برسد، از شدتِ اندوه، لباسِ تیره و کبود (آسمانِ نیلی) بر تن کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص (شخصیت‌بخشی): نسبت دادنِ غم و نیلی کردنِ لب به آسمان.

  • تلمیح: اشاره به «مُهر نبوت» که از علائم ظاهری پیامبر بود.

بیت ۵۰ (بیت ترجیع): اگر در نطق آیم تا قیامت / نیارم گفت یک وصف تمامت

• معنی: اگر تا روز رستاخیز به سخنوری ادامه دهم، باز هم نخواهم توانست حتی یکی از اوصاف تو را به طور کامل بیان کنم.

• آرایه‌های ادبی:

  • اغراق: ناتوانی در توصیف حتی پس از هزاران سال سخنوری.

  • تضاد: میان نطق (سخن) و وصف تمام (کمالِ معنا).

بیت ۵۱: زهی مه را رخت تنویر داده / به یک سو روز را شبگیر داده

• معنی: آفرین بر تو که رخسارت به ماه روشنی بخشیده و با کنار زدن پرده‌ی تاریکی، به روز فرمانِ آغاز داده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان روز و شبگیر (تاریکیِ پایان شب).

  • مجاز: «رخ» مجاز از وجودِ نورانی پیامبر.

بیت ۵۲: جمالت حُسن را در بر گرفته / کمالت عقل را تشویر داده

• معنی: زیبایی تو تمامِ زیبایی‌های جهان را در خود جای داده و کمالِ تو باعث شرمساری و خجالتِ عقل گشته است (زیرا عقل از درک کمال تو ناتوان است).

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص: نسبت دادن «تشویر» (شرمساری) به عقل.

  • تضاد: تقابل میان جمال (زیبایی ظاهری/معنوی) و کمال (مرتبه عقلانی).

بیت ۵۳: خرد نطق خوشت را کار بسته / شکر لعل لبت را شیر داده

• معنی: خرد و عقل از سخنان شیرین تو الگو گرفته است و گویی شکر به لب‌های سرخ و لعل‌گون تو شیر (حلاوت) بخشیده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «لعل لب» استعاره مصرحه از لب‌های مبارک.

  • مراعات نظیر: میان شکر، شیر و لعل.

بیت ۵۴: عروش هشت جنت در فراقت / ازین نه بم نوای زیر داده

• معنی: ساکنان و حورانِ هشت طبقه بهشت در دوری تو، از میانِ این نُه آسمان (نُه بم)، فریاد و ناله‌ی سوزناکی (نوای زیر) سر داده‌اند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «بم» (صدای کلفت) و «زیر» (صدای نازک و بلند).

  • عدد: مراعات نظیر میان اعدادِ هشت (بهشت) و نُه (آسمان).

بیت ۵۵: چو خوشه ده زبان گشته نهم چرخ / صفاتت صد یکی تقریر داده

• معنی: آسمان نهم مانند خوشه گندم ده زبان پیدا کرده تا تو را ستایش کند، اما با این حال تنها توانسته است یکی از صد صفتِ تو را بیان کند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه چرخ به خوشه (از جهت کثرت ستارگان یا کهکشان‌ها).

  • اغراق: ناتوانی زبانِ افلاک در بیان بیش از یک‌صدمِ اوصاف پیامبر.

بیت ۵۶: ازین طاق چهارم روی خورشید / ز عکس رای تو تأثیر داده

• معنی: خورشید که در آسمان چهارم قرار دارد، روشنی و فروغِ خود را از بازتابِ اندیشه و نورِ تو وام گرفته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به هیئت قدیم که جایگاه خورشید را در فلک چهارم می‌دانستند.

  • استعاره: «طاق چهارم» استعاره از طبقه چهارم آسمان.

بیت ۵۷: قضا دیده قدر مایه ز قدرت / ز کف سر رشتهٔ تقدیر داده

• معنی: سرنوشت (قضا و قدر) توانِ خود را از قدرتِ تو گرفته است و اختیارِ تدبیرِ امور را به دست تو سپرده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • اشتقاق: میان قضا، قدر، قدرت و تقدیر.

  • کنایه: «سر رشته از کف دادن» در اینجا به معنی واگذاریِ اختیار است.

بیت ۵۸: به فرمان تو ای فرمان دهِ جان! / عذاب خلد را تأخیر داده

• معنی: ای کسی که بر جان‌ها فرمانروایی می‌کنی، به سببِ فرمان و شفاعت توست که خداوند عذابِ گنهکاران را به تأخیر انداخته یا به بهشت مبدل کرده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • پارادوکس: «عذاب خلد» (عذابِ همیشگی) که با شفاعتِ پیامبر تغییر می‌یابد.

  • تخلص ضمنی: خطاب به پیامبر به عنوان حاکمِ ارواح.

بیت ۵۹: دل عطار مجنون غم تو / تو از زلف خودش زنجیر داده

• معنی: دلِ عطار از عشق و غمِ تو دیوانه شده است و تو از تارهای زلفِ خودت برای این دیوانه زنجیری (برای مهار یا پیوند) ساخته‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تخلص: ذکر نام شاعر (عطار).

  • تشبیه: تشبیه زلف به زنجیر (آرایه کلاسیک برای بستنِ دیوانگان/مجنون).

بیت ۶۰ (بیت ترجیع پایانی): به هم نامی حق دارم زهی قدر / به هم نامی نکو نامم کن ای صدر!

• معنی: من به دلیل هم‌نام بودن با تو (نام عطار، فریدالدین محمد است) ارزش والایی دارم؛ ای بزرگوار، به حرمتِ این هم‌نامی، مرا خوش‌نام و عاقبت‌به‌خیر بگردان.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «نام» و «نامی».

  • اشتقاق: میان «نکو نام» و «نام».

بیت ۶۱: دلی کایینهٔ اسرار گردد / غلام خواجهٔ احرار گردد

• معنی: هر دلی که پاک شود و به آینه‌ای برای انعکاس رازهای الهی بدل گردد، بی‌شک بنده و مریدِ تو (پیامبر) خواهد شد که سرورِ تمام آزادگان جهانی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه «دل» به «آینه».

  • تضاد: تقابل میان «غلام» و «احرار» (آزادگان).

بیت ۶۲: تویی آن خواجه کز یک شاخ نعتت / دو عالم خلق برخوردار گردد

• معنی: تو آن سروری هستی که اگر تنها یک شاخه از درختِ اوصاف تو میوه دهد، تمام خلقِ هر دو جهان از آن بهره‌مند می‌شوند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «شاخ نعت» (شاخهٔ ستایش) استعاره مکنیه.

  • مراعات نظیر: میان شاخ و برخوردار گشتن (میوه چیدن).

بیت ۶۳: تویی آن مرد کز نور وجودت / عدم آبستن اسرار گردد

• معنی: تو آن وجودِ یگانه‌ای هستی که از پرتوِ نورِ تو، حتی نیستی و عدم نیز بارور شده و رازهای هستی را پدید آورده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص و استعاره: «آبستن شدن عدم» (استعاره مصرحه برای منشأ خلقت).

  • تضاد: میان «نور وجود» و «عدم».

بیت ۶۴: تویی آن صدر کز دریای جودت / کفی بحر و نمی امطار گردد

• معنی: تو آن بزرگواری هستی که از دریای بخشندگی‌ات، تنها مشتی کف به اندازهٔ یک دریا و یک قطرهٔ نم به اندازهٔ باران‌های فراوان ارزش دارد.

• آرایه‌های ادبی:

  • اغراق: در بیان وسعت جود و بخشش پیامبر.

  • تضاد و مراعات نظیر: میان کف و بحر؛ نم و امطار (باران‌ها).

بیت ۶۵: دل من یا رسول الله خفته است / دلی در بند تا بیدار گردد

• معنی: ای فرستاده خدا، دل من در خواب غفلت است؛ به آن توجهی کن و آن را در کمندِ عنایت خود بگیر تا بیدار و هوشیار شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «خفتن دل» کنایه از غفلت و بی‌خبری.

  • تضاد: میان «خفته» و «بیدار».

بیت ۶۶: چه کم گردد ز بحر بی نهایت / که یک شبنم، دُری شهوار گردد؟

• معنی: از دریای بی‌کرانِ فضل تو چه چیزی کم می‌شود اگر قطرهٔ ناچیزی (مانند دل من) به واسطهٔ تو به مرواریدی گران‌بها و شاهانه تبدیل شود؟

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام انکاری: کم نشدن از عظمت پیامبر در صورتِ عنایت به شاعر.

  • تشبیه و استعاره: «بحر» استعاره از پیامبر؛ «شبنم» استعاره از شاعر.

بیت ۶۷: دل عطار را گر بار دادی / دلی بیدار معنی‌دار گردد

• معنی: اگر به دلِ عطار اجازهٔ حضور و بارِ عام بدهی، دل او بیدار شده و سرشار از مفاهیم و معانیِ حقیقی می‌گردد.

• آرایه‌های ادبی:

  • ایهام: «بار دادن» هم به معنی اجازه ملاقات و هم به معنی ثمر دادن.

  • تخلص: ذکر نام «عطار».

بیت ۶۸: نکوکارا مگر کاری شود پیش / چو کاری رفت مرد کار گردد

• معنی: ای نیکوکار (پیامبر)، عنایتی کن تا گرهی از کار من گشوده شود؛ چرا که وقتی کار به دستِ کاردان (تو) بیفتد، همه چیز به سامان می‌رسد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تکرار و اشتقاق: تکرار واژه «کار» برای تأکید بر استغاثه.

  • کنایه: «کاری پیش شدن» کنایه از گشایش در امور.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• مدح نبوی: ستایش بی‌مانند پیامبر.

• واقعه معراج: تبیین سفر روحانی ایشان به فراتر از عرش و افلاک.

• نور محمدی: اشاره به حقیقت نوری و بی‌سایه بودن ایشان.

• رحمت و شفاعت: تأکید بر نقش پیامبر در بخشایش گناهان امت.

• عجز عقل از شناخت: ناتوانی مخلوقات در درک مرتبه والای انسانیت کامل.