معنی ناظم‌الدوله

[ ظِ مُدْ دَ لَ ] (اِخ) لقب میرزا ملکم خان بن میرزا یعقوب ارمنی اصفهانی است. وی به سال ۱۲۴۹ هـ . ق. در اصفهان تولد یافت و پس از تحصیلات مقدماتی در اصفهان، به اروپا رفت و در پاریس به آموختن ریاضی و حقوق پرداخت و چون به ایران بازگشت با سمت مترجمی به دربار ناصرالدین شاه قاجار راه یافت و از جمع درباریان شد. وی چندین بار به شغل سفارت از طرف ناصرالدین شاه به ممالک اروپا رفت و به روایت آقای دبستانی کرمانی به سال ۱۳۲۶ هـ . ق. با سمت سفارت ایران در ایتالیا درگذشت. او از سیاستمداران فاضل و روشنفکر ایران بود، و بعضی اعمال عجیبه ناشی از تسلط بر علوم غریبه بدو نسبت داده اند، در دوران سلطنت ناصرالدین شاه، چون از طرفداران آزادی و نشر تمدن غربی بود از مقامات سیاسی معزول گردید و پس از انقلاب مشروطیت باز به امور دولتی اشتغال جست، وی از طرفداران جدی تغییر خط فارسی بود و عقیده داشت که چون اعراب به صورت حروف و در داخل کلمات فارسی گذاشته نمی شود یک کلمه ممکن است به چندین قسم خوانده شود و این عیب کار آموختن خط فارسی را مشکل می کند، به عقیدهٔ وی یکی از علل اساسی عقب ماندگی ممالک اسلامی و به خصوص ایران، رسم الخط مردم این ممالک است، لذا خود خطی تازه اختراع کرد و به سال ۱۳۰۳ هـ . ق. در مقدمهٔ گلستان سعدی که با خط ابداعی خویش به چاپ رسانید موضوع تغییر خط را مورد بحث قرار داد. الفبای ابداعی وی به نام «رسم الخط جدید ملکم» چاپ شده و نمونه ای از آن در کتابخانهٔ مدرسهٔ عالی سپه سالار هم اکنون موجود است. از آثار و تألیفات ناظم الدوله ملکم خان مجموعه ای به نام «کلیات ملکم» به سال ۱۳۲۵ هـ . ق. در تهران به چاپ رسیده است، مجموعهٔ کلیات ملکم مشتمل است بر رسالات: حرف غریب، رسالهٔ غیبیه، رفیق و وزیر، شیخ و وزیر، پولتیک های دولتی، تنظیم لشکر و مجلس اداره، سیاحی گوید، توفیق امانت و رسالهٔ اصول آدمیت و اصول مذهب ایرانیان. گذشته از اینها، مجموعهٔ مقالاتی نیز به نام «قانون» در حیات خود ملکم خان و به وسیلهٔ او به چاپ رسیده است. (از فهرست کتابخانهٔ مدرسه عالی سپه سالار ج ۲ صص ۶۶ -۶۸). مرحوم ناظم الاسلام کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان در گزارش احوال ناظم الدوله، آرد: «در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه وی مجلسی در تهران تشکیل داد و نامش را فراموش خانه گذاشت و خواست به توسط این مجلس اتحاد کاملی بین ارباب حل و عقد اندازد و نفاقی را که میان ملت و دولت و بین درباریان بود مرتفع سازد بلکه بدین بهانه شروع در اصلاحات نماید لیکن افسوس که خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود...». رجوع به تاریخ بیداری ایرانیان ص ۱۱۸ و سبک شناسی بهار ج ۳ و فهرست کتابخانهٔ مدرسه عالی سپه سالار ج ۲ ص ۶۶ و سیاستگران دورهٔ قاجار ص ۱۲۷ و مجلهٔ یغما سال ۵ ص ۴۱۵ شود.