معنی باستان‌شناسی

[ شِ ] (حامص مرکب) علم به آثار تاریخی. شناسایی عتیقات. علم به آثار عتیقه. اصطلاح فرهنگستان ایران در برابر آرکئولوژی . - ادارهٔ کل باستانشناسی؛ در وزارت فرهنگ، اداره ای بنام ادارهٔ کل آثار عتیقات در زمان رضا شاه تأسیس گردید که هم اکنون بنام ادارهٔ کل باستانشناسی معروف است و وظیفهٔ آن حفظ و تعمیر آثار و ابنیهٔ تاریخی و کشف بقایای آثار اشیاء عتیقه و حفاری در نقاطی است که احتمال بازیافتن آثار تاریخی در آن نواحی باشد. علاوه بر حفظ ابنیهٔ تاریخی، آثار و ظروف و اشیائی را که در حفاریها یافته میشود در موزهٔ ایران باستان وابسته به ادارهٔ کل باستانشناسی حفاظت میکنند. این موزه در سال ۱۳۱۴ هـ . ش. ساخته شده و مورد استفاده قرار گرفته و شامل اشیاء مربوط به تمدنهای بسیار قدیم ایران تا انتهای دورهٔ ساسانی و آثار اسلامی میباشد. همچنین دارای اطاق مخصوص سکه ها و مهرهای عتیقه و نمونه های قطعات سفالهای قدیمی نقاط مختلف ایران و کتابخانهٔ مخصوص است. قدیم ترین نمونه هایی که تاکنون در آنجا ضبط شده اشیائی است متعلق به تپهٔ سیلک کاشان که توسط هیئت علمی اعزامی موزهٔ لوور پاریس کشف شد و قسمتی از آنها مربوط به حدود چهار هزار سال پیش از میلاد و قسمت دیگر متعلق به ۲۸۰۰ تا ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد است. در سال ۱۳۰۷ هـ . ش. در حدود تخت جمشید پروفسور هرتسفلد قطعات سفالهای منقوشی را مربوط به دورهٔ ما قبل تاریخ در آنجا به دست آورد. ظروف قیری متعددی که در شوش به دست آمده متعلق به دورانی در حدود ۲۳۰۰ سال قبل از میلاد است. در نتیجهٔ کاوشهای علمی که در سال ۱۳۱۰ هـ . ش. از طرف هیئت علمی موزهٔ لوور در تپه گیان نزدیک نهاوند بعمل آمده اشیائی متعلق به ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد کشف شده است. کاوشهای علمی که توسط هیئت علمی دانشگاه پنسیلوانیا در سال ۱۳۱۰ هـ . ش. در تورنگ تپه و شاه تپه (در دشت گرگان) بعمل آمد اشیائی متعلق به ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد را به دست داد. اشیاء متعلق به عهد هخامنشی که شامل کتیبه ها و سرستونها و مجسمه ها و مهرهای متعدد است بدقت در این موزه نگهداری میشود. آثار متعلق به عصر اسلامی بیشتر توسط هیئت اعزامی موزه متروپولیتن نیویورک در نیشابور بین سالهای ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۸ هـ . ق. به دست آمده است. علاوه بر این بعض گچ بریها و محرابهای مساجد و کنده کاریهای روی چوب متعلق بدوران اسلامی را در موزه نگهداری میکنند. یکی از قسمتهای جالب موزهٔ ایران باستان تالار اردبیل است . شاه عباس قسمتی از اموال خود را با مجموعهٔ مفصلی از ظروف چینی بر آستانهٔ جد خود شیخ صفی الدین در اردبیل وقف کرده بود که در موارد اطعام بکار میرفت. قسمت اعظم کتابهای تاریخی که در اردبیل بود فعلا در موزهٔ ارمیتاژ لنین گراد نگهداری میشود و مجموعهٔ چینی های مذکور شامل یکهزار و دویست و بیست و یک عدد ظروف مختلف بود و آنها را در عمارت مخصوصی بنام چینی خانه که برای این ظروف در آستانهٔ اردبیل ساخته بودند نگهداری میکردند. در سال ۱۳۱۴ هـ . ش.، آنچه از دستبرد زمانه و حملات و غارتها باقی مانده بود یکجا از اردبیل به موزهٔ ایران باستان انتقال یافت و در تالار مخصوص نگهداری شد. بر روی تمام این ظروف جملهٔ زیر بصورت مهر چهار گوشی حک شده است: «وقف بر آستانهٔ شاه صفی نمود بندهٔ شاه ولایت عباس». علاوه بر اشیاء فوق، مجموعهٔ معتبری از سکه های دورانهای مختلف تاریخی ایران در موزهٔ ایران باستان وجود دارد. ادارهٔ باستانشناسی در شهرستانهای عمده نیز شعباتی دارد که آثار تاریخی آن نواحی را حفظ میکنند، از آنجمله است ادارهٔ باستانشناسی اصفهان که بیشتر ابنیهٔ عهد صفوی را از دستبرد و ویرانی نگاهداشته است و باستانشناسی فارس که تخت جمشید و پازارگاد و سایر اماکن تاریخی و ابنیهٔ آن حدود را نگهداری میکند. در آذربایجان نیز ادارهٔ باستانشناسی تأسیس یافته است. باستانشناسی خراسان ابنیهٔ آستانهٔ حضرت رضا (ع) و آثار متعلق به آن را محفوظ میدارد. برای اطلاع بیشتر از وظایف ادارهٔ باستانشناسی و موزهٔ ایران باستان، رجوع به راهنمای موزهٔ ایران باستان چ ۱۳۳۶ شود.