قصه باد که در عهد هود قوم عاد را هلاک کرد

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 854 تا 868

حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاکت دین عیسی سعی نمود

بیت ۱: هود گرد مؤمنان، خطی کشید / نرم می‌شد باد، کانجا می‌رسید

• قافیه: کشید / می‌رسید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به ماجرای طوفان قوم عاد و ایمن ماندن حضرت هود و مؤمنان در دایره و خط امان).

• معنی: حضرت هود گرداگردِ مؤمنان خطی کشید؛ آن بادِ ویرانگر صرصر همین که به مرز آن خط می‌رسید، آرام و ملایم می‌گشت.

بیت ۲: هر که بیرون بود ز آن خط، جمله را / پاره پاره می‌شکست اندر هوا

• قافیه: را / هوا

• ردیف: ندارد

• معنی: اما هر کس که بیرون از آن خطِ امن قرار داشت، تندباد او را به هوا برمی‌افراشت و کالبدش را بند از بند تکه‌تکه می‌کرد.

بیت ۳: همچنان شیبان راعی می‌کشید / گرد بر گرد رمه خطی پدید

• قافیه: می‌کشید / پدید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به کرامت شیبان راعی، عارف نامدار، که هنگام رفتن به نماز جمعه گرداگرد گله خط امان می‌کشید).

• معنی: درست همان‌گونه که شیبانِ چوپان نیز خطی نمایان و مشخص گرداگرد گلهٔ گوسفندانش رسم می‌کرد.

بیت ۴: چون به جمعه می‌شد او وقت نماز / تا نیارد گرگ، آنجا ترک‌تاز

• قافیه: نماز / ترک‌تاز

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («ترک‌تاز آوردن» کنایه از حمله، غارتگری و شبیخون).

• معنی: هنگامی که او در روز جمعه برای ادای نماز جماعت عازم می‌شد، آن دایره را می‌کشید تا گرگ به محدودهٔ رمه هجوم نیاورد.

بیت ۵: هیچ گرگی در نرفتی اندر آن / گوسفندی هم نگشتی ز آن نشان

• قافیه: آن / نشان

• ردیف: ندارد

• معنی: هیچ گرگی جرئت ورود به درون آن خط را نداشت، و از سویی دیگر هیچ گوسفندی نیز از مرز آن نشانه پای بیرون نمی‌نهاد.

بیت ۶: باد حرص گرگ و حرص گوسفند / دایره مرد خدا را بود، بند

• قافیه: گوسفند / بند

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه استعاری (بادِ حرص)، جناس ناقص (گوسفند / بند)، کنایه («بند بودن» کنایه از مانع و مهارکننده بودن).

• معنی: خطی که آن مرد خدا کشیده بود، همچون بندی استوار، خوی درندگی گرگ و میل به پراکندگی گوسفندان را مهار می‌کرد.

بیت ۷: همچنین باد اجل با عارفان / نرم و خوش، همچون نسیم یوسفان

• قافیه: عارفان / یوسفان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه باد مرگ برای اهل معرفت به نسیم پیراهن یوسف)، اضافه استعاری (باد اجل)، تلمیح (اشاره به جان‌بخشی و بینایی‌آفرینی بوی پیراهن یوسف برای یعقوب).

• معنی: باد مرگ نیز برای عارفان و واصلان حق این‌چنین است؛ بسیار گوارا، آرام‌بخش و لطیف، درست مانند نسیم روح‌نواز پیراهن یوسف.

بیت ۸: آتش، ابراهیم را دندان نزد / چون گزیده حق بود، چونش گزد؟

• قافیه: نزد / گزد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشخیص و استعاره مکنیه («دندان زدنِ آتش»)، تلمیح (داستان گلستان شدن آتش نمرود بر ابراهیم)، جناس اشتقاق (گزیده / گزد)، استفهام انکاری («چونش گزد؟» یعنی هرگز به او گزندی نمی‌رساند).

• معنی: آتش نمرودی به حضرت ابراهیم آسیبی نرساند؛ زیرا وقتی کسی برگزیدهٔ درگاه حق باشد، آتش چگونه می‌تواند او را بسوزاند و بگزد؟

بیت ۹: ز آتش، شهوت نسوزد اهل دین / باقیان را برده تا قعر زمین

• قافیه: دین / زمین

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه استعاری (آتش شهوت)، تضاد (اهل دین / باقیان).

• معنی: آتشِ سرکشِ شهوت و هواهای نفسانی اهل ایمان را نمی‌سوزاند، اما غافلان و دنیاپرستان را در کام خود کشیده و به قعر تباهی فرو می‌برد.

بیت ۱۰: موج دریا، چون به امر حق بتاخت / اهل موسی را ز قبطی واشناخت

• قافیه: بتاخت / واشناخت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (شکافته شدن نیل و نجات پیروان موسی در برابر غرق فرعونیان قبطی)، تشخیص (تمیز دادن و واشناختنِ دریا میان مؤمن و کافر).

• معنی: امواج خروشان دریا چون به فرمان پروردگار تاختن گرفت، همراهان باایمان موسی را از کافران قبطی بازشناخت و تنها فرعونیان را غرق ساخت.

بیت ۱۱: خاک، قارون را چو فرمان در رسید / با زر و تختش به قعر خود کشید

• قافیه: در رسید / کشید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به واقعهٔ خسف قارون و فرورفتن او و دارایی‌هایش در کام زمین)، تشخیص (فرمان‌بری خاک و بلعیدن قارون).

• معنی: همین که امر و حکم الهی فرارسید، زمین قارون متکبر را همراه با تمام گنجینه‌های طلا و سریر اقتدارش در ژرفای خود فرو کشید.

بیت ۱۲: آب و گل چون از دم عیسی چرید / بال و پر بگشاد، مرغی شد، پرید

• قافیه: چرید / پرید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به معجزهٔ جان یافتن پرنده گلی با دمیدن حضرت عیسی)، استعاره («چریدن از دم عیسی» استعاره از کسب فیض و حیات از دم مسیحایی)، مراعات نظیر (بال، پر، مرغ، پرید).

• معنی: مشتی آب و خاک بی‌جان، چون از نفس و دمِ عیسوی زندگی یافت، بال و پر گشود و به پرنده‌ای زنده بدل شد و پرواز کرد.

بیت ۱۳: هست تسبیحت، بخار آب و گل / مرغ جنت شد ز نفخ صدق دل

• قافیه: گل / دل

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه ذکر صوری به بخار آب و گل، و تجسم ذکر خالصانه به پرندهٔ بهشتی)، تمثیل، تضاد معنوی (آب و گل / مرغ جنت).

• معنی: ذکر و تسبیح زبانیِ تو مانند بخاری برآمده از کالبد خاکی است؛ اما اگر با دمیدنِ اخلاص و صدق قلبی همراه شود، جان می‌گیرد و به پرنده‌ای در بهشت تبدیل می‌گردد.

بیت ۱۴: کوه طور از نور موسی شد به رقص / صوفی کامل شد و رست او ز نقص

• قافیه: رقص / نقص

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به تجلی نور خداوند بر کوه طور)، تشخیص (به وجد و رقص آمدن کوه و صوفی کامل شدنش)، جناس ناقص اختلافی (رقص / نقص).

• معنی: کوه طور از تابش تجلی نور الهی بر موسی به وجد و رقص درآمد؛ همچون صوفیِ به کمال‌رسیده‌ای از خود بی‌خود شد و از کاستیِ جمادی رهایی یافت.

بیت ۱۵: چه عجب گر کوه، صوفی شد عزیز / جسم موسی از کلوخی بود نیز

• قافیه: عزیز / نیز

• ردیف: ندارد

• آرایه: حسن تعلیل و تمثیل (کلوخ بودن اصل خاکین جسم موسی برای رفع شگفتی از صوفی شدن کوه)، تشبیه (تشبیه جسم خاکی به کلوخ).

• معنی: ای عزیز، چه جای شگفتی است اگر کوه با آن سنگینی به صفا و کمال باطنی برسد؟ در حالی که کالبد خودِ موسی نیز در اصل پاره‌ای خاک و کلوخ بود که روحی الهی در آن دمیده شد.