یافتن رسول روم ، عمر را در زیر نخل

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1415 تا 1426

نام حکایت :  آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر

بخش : 2 از 8

بیت ۱: آمد او آنجا و از دور ایستاد / مَر عُمَر را دید و در لَرز اوفتاد

• قافیه: ایستاد / اوفتاد

• ردیف: ندارد

• معنی: فرستادهٔ روم به آن مکان نزدیک شد و از دور ایستاد؛ هنگامی که عمر را خفته در سایه درخت دید، لرزه‌ای شدید بر اندامش افتاد.

بیت ۲: هِیبتی ز آن خُفته آمد بر رَسول / حالتی خوش کرد در جانَش نُزول

• قافیه: رَسول / نُزول

• ردیف: ندارد

• معنی: شکوه و ابهتی عظیم از آن مردِ به خواب رفته بر دل فرستاده فرود آمد، و هم‌زمان حالتی روحانی و بسیار دلنشین در جان او نازل گشت.

بیت ۳: مِهر و هِیبت هست ضِدِّ همدگر / این دو ضِد را دید ، جَمع اَندَر جگر

• قافیه: هَمدِگَر / جِگَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد و جمع اضداد (جمع شدن مهر و محبت [صفت جمال] با ترس و هیبت [صفت جلال] در یک زمان در دل).

• معنی: مهر و محبت با ترس و هیبت در تضاد با یکدیگرند؛ اما فرستادهٔ روم این دو صفت متضاد را یکجا در ژرفای دل و جان خویش احساس کرد.

بیت ۴: گفت با خود ، من شَهان را دیده‌ام / پیشِ سُلطانان ، مِه و بُگزیده‌ام

• قافیه: دیده / بُگزیده

• ردیف: ـ‌ام

• معنی: با خود گفت: من پادشاهان بزرگ بسیاری را دیده‌ام و در پیشگاه سلاطینِ جهان، جایگاهی والا، ارجمند و برگزیده داشته‌ام.

بیت ۵: از شَهانَم هِیبت و ترسی نبود / هِیبتِ این مرد ، هوشم را رُبود

• قافیه: نبود / رُبود

• ردیف: ندارد

• معنی: هرگز از شکوه و جبروت پادشاهان هراس و ترسی به دل راه نداده‌ام؛ اما هیبت این مردِ ساده، هوش و قرار را از سرم ربود!

بیت ۶: رفته‌ام در بیشهٔ شیر و پلنگ / رویِ من ز ایشان نَگردانید رنگ

• قافیه: پَلَنگ / رَنگ

• ردیف: ندارد

• معنی: بارها به بیشهٔ شیران و پلنگان درنده قدم گذاشته‌ام، و هرگز چهره‌ام از بیم آنان رنگ نباخته و هراسان نشده است.

بیت ۷: بَس شُدَستم در مَصاف و کارزار / همچو شیر ، آن دَم که باشد کارزار

• قافیه: کارزار (تکرار واژه در جایگاه قافیه)

• ردیف: ندارد

• آرایه: ایطا (تکرار قافیه: «کارزار» اول به معنی میدان جنگ و صف نبرد، و «کارزار» دوم به معنی لحظهٔ ستیز و پیکار کردن)، تشبیه («همچو شیر»).

• معنی: بارها وارد میدان نبرد و صف جنگ شده‌ام و در هنگامهٔ گرم شدن کارزار، خود همچون شیری دلاور جنگیده‌ام.

بیت ۸: بَس که خوردم ، بَس زدم زَخمِ گِران / دل قَوی‌تر بوده‌ام از دیگران

• قافیه: گِران / دیگران

• ردیف: ندارد

• معنی: چه بسیار ضربه‌های سخت و مهلک خورده‌ام و چه بسیار زخم‌های کاری زده‌ام، و همواره از همهٔ جنگاوران دلیرتر و استوارتر بوده‌ام.

بیت ۹: بی سَلیح ، این مرد خُفته بر زمین / من به هفت اندام لَرزان ، چیست این ؟

• قافیه: زمین / این

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد و تقابل تصویری (آرمیدنِ بی‌سلاح و آسوده بر خاک در برابر لرزش هفت اندامِ جنگاوری مسلح).

• معنی: اکنون این مرد بدون هیچ اسلحه و محافظی بر روی خاک خفته است و تمام هفت اندامِ منِ جنگاور از هیبت او می‌لرزد؛ این چه رازی است؟

بیت ۱۰: هِیبتِ حَق است این ، از خَلق نیست / هِیبتِ این مردِ صاحِب‌دَلق نیست

• قافیه: خَلق / صاحِب‌دَلق

• ردیف: نیست

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (خَلق / دَلق)، استعاره و کنایه («صاحب‌دلق» کنایه از زاهد، درویش و خرقه‌پوش).

• معنی: آری، این شکوه و مهابت از جانب پروردگار است، نه از قدرت بشری؛ این هیبت از تن و ظاهر این مردِ ژنده‌پوش و درویش نیست.

بیت ۱۱: هر که ترسید از حَق و تَقوا گُزید / ترسد از وی ، جِنّ و اِنس و هر که دید

• قافیه: گُزید / دید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به مضمون روایی و عرفانی («مَنْ خَافَ اللَّهَ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ»؛ هر که از خدا بترسد، خداوند همه‌چیز را از او بیمناک می‌سازد).

• معنی: هر انسانی که از پروردگار پروا کند و پارسایی پیشه سازد، جن و انس و هر آفریده‌ای که او را ببیند از هیبت الهی او به هراس می‌افتد.

بیت ۱۲: اَندَرین فِکرَت به حُرمَت دست بَست / بعدِ یک ساعت عُمَر از خواب جَست

• قافیه: بَست / جَست

• ردیف: ندارد

• معنی: فرستادهٔ روم در همین اندیشه‌های ژرف، با نهایت ادب و احترام دست بر سینه ایستاد؛ تا آنکه پس از ساعتی عمر از خواب بیدار شد.