جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
مکرّر کردنِ مریدان که خلوت را بشکن
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
بیت ۱: جمله گفتند: ای حکیمِ رخنهجُو / این فریب و این جَفا با ما مگو
قافیه: رخنهجُو / مگو
ردیف: ندارد
معنی: مریدان همگی گفتند: ای دانای چارهساز و گرهگشا! این سخنان فریبنده را رها کن و با دوری گزیدن، اینچنین بر ما جفا و ستم روا مدار.
بیت ۲: چارپا را قدرِ طاقت بار نِه / بر ضعیفان، قدرِ قوّت کار نِه
قافیه: بار / کار
ردیف: نِه
آرایه: تلمیح به مضمون آیهٔ شریفهٔ «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا».
معنی: حتی بر پشت چهارپایان نیز به اندازهٔ توانشان بار میگذارند؛ پس بر سالکان ناتوان و مریدان ضعیف نیز بیش از تاب و توانشان تکلیفی دشوار بار مکن.
بیت ۳: دانهٔ هر مرغ، اندازهٔ وَی است / طعمهٔ هر مرغ، انجیری کی است؟
قافیه: وَی است / کی است
ردیف: است
آرایه: تمثیل و ارسالالمثل به ضربالمثل معروف «مرغی که انجیر میخورد نوکش کج است»؛ استفهام انکاری.
معنی: دانهٔ خوراک هر پرندهای باید متناسب با جثه و منقار او باشد؛ هر پرندهٔ خردی توان برچیدن و بلعیدن میوهٔ درشتی چون انجیر را ندارد (هر نوآموزی تاب ادراک معارف سنگین خلوتنشینی را ندارد).
بیت ۴: طفل را گر نان دهی بر جایِ شیر / طفلِ مسکین را از آن نان، مُرده گیر
قافیه: شیر / مُرده گیر
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (مانند کردن مرید مبتدی به کودک شیرخوار، و معارف دشوار به نان سخت).
معنی: اگر به کودک شیرخواره به جای شیر گوارا نان بخورانی، بدون شک جان خواهد داد؛ نوپایان سلوک نیز بدون تربیت پیوستهٔ پیر هلاک میشوند.
بیت ۵: چون که دندانها برآرَد، بعد ازآن / هم به خود، طالب شود آن طفل، نان
قافیه: بعد ازآن / نان
ردیف: ندارد
معنی: زمانی که کودک دندان درآورد و بنیه یافت، آنگاه خودش با اشتیاق در پی نان میرود و از پس هضم غذای سخت برمیآید.
بیت ۶: مرغِ پَر نارُسْته چون پَرّان شود / لقمهٔ هر گربهٔ دَرّان شود
قافیه: پَرّان شود / دَرّان شود (کلمات قافیه: پَرّان / دَرّان)
ردیف: شود
معنی: جوجهپرندهای که هنوز پرهایش نروییده اگر بخواهد پرواز کند، بیدرنگ طعمه و شکار گربهٔ درنده خواهد شد.
بیت ۷: چون بر آرد پَر، بپَرَّد او به خَود / بیتکلّف، بی صفیرِ نیک و بَد
قافیه: خَود / بَد
ردیف: ندارد
معنی: اما همین پرنده وقتی بالوپَر بگشاید، خودبهخود و بدون نیاز به ترغیب، بانگ یا مراقبت دیگران به آسانی در آسمان پرواز میکند.
بیت ۸: دیو را نطقِ تو خامُش میکند / گوشِ ما را گفتِ تو هُشْ میکند
قافیه: خامُش / هُشْ
ردیف: میکند
آرایه: تضاد میان «خاموش کردن» وسوسههای دیو و «هشیار کردن» گوش مریدان.
معنی: سخن و کلام جانبخش تو وسوسههای نفس و اهریمن را ساکت میسازد و گوش جان ما را سرشار از آگاهی و هشیاری معنوی میکند.
بیت ۹: گوشِ ما هوش است، چون گویا تویی / خشکِ ما، بحر است، چون دریا تویی
قافیه: گویا / دریا
ردیف: تویی
آرایه: لفونشر مرتب (گوش به گویا، خشک به دریا)؛ تضاد میان «خشک» و «بحر»؛ تشبیه بلیغ (تشبیه سخن مرشد به دریا).
معنی: وقتی تو زبان به سخن میگشایی گوشهای ما سراپا هوش و درک میشود، و چون تو دریای معارفی، وجود خاکی و تشنهٔ ما به برکت حضورت به دریای زلال حقیقت بدل میگردد.
بیت ۱۰: با تو ما را خاک، بهتر از فَلَک / ای سِماک از تو منوّر تا سَمَک
قافیه: فَلَک / سَمَک
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و تقابل کنایی («از سِماک تا سَمَک» کنایه از سراسر جهان آفرینش، از بالاترین ستاره تا ژرفای زمین و ماهی دریا)؛ جناس شبهاشتقاق میان سِماک و سَمَک.
معنی: در سایهٔ همراهی تو، بودن بر خاک تیره برای ما از نشستن بر اوج افلاک دلپذیرتر است؛ ای کسی که همهٔ عالم از اوج آسمان تا قعر زمین از نورت روشن شده است!
بیت ۱۱: بیتو ما را بر فلک، تاریکی است / با تو ای ماه، این فلک باری، کی است؟
قافیه: تاریکی است / کی است
ردیف: است
آرایه: استعاره مصرحه در «ماه» (خطاب به پیر و مرشد)؛ استفهام انکاری در خوار شمردن افلاک در برابر ماه حقیقت.
معنی: بدون حضور تو، حتی اگر در اوج آسمانها هم باشیم در ظلمتیم؛ اما با تابش روی تو ای ماه منیر، دیگر آسمان و سپهر ظاهری چه بهایی دارد؟
بیت ۱۲: صورتِ رِفْعَت، بُوَد افلاک را / معنیِ رِفْعَت، روانِ پاک را
قافیه: افلاک / پاک
ردیف: را
آرایه: تضاد میان «صورت» و «معنی».
معنی: آسمانها تنها ظاهر و کالبدِ بلندی را دارند، اما حقیقت، باطن و معنای اوج و رفعت راستین از آنِ روح پاک و انسان کامل است.
بیت ۱۳: صورتِ رِفْعَت، برایِ جسمهاست / جسمها در پیشِ معنی، اسمهاست
قافیه: جسمهاست / اسمهاست (کلمات قافیه: جسم / اسم)
ردیف: هاست
معنی: اوج و بلندیِ ظاهری تنها شایستهٔ ماده و اجسام است؛ وگرنه اجسام در برابر جهان حقیقت و معنا، چیزی جز نامها و صورتهای توخالی نیستند.