جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
بیان تفسیر قول فریدالدین العطار
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1603 تا 1614
نام حکایت : بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
بخش : 4 از 13
بیت ۱: صاحِبِ دِل را نَدارَد آن زیان / گَر خورَد او زَهرِ قاتِل را عِیان
قافیه: زیان / عِیان
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («زهر قاتل» استعاره از امور زیانبار، ریاضتهای سخت و شهوات مهلک که بر انسان کامل اثر سوء ندارد).
معنی: انسانِ صاحبدل و واصل، حتی اگر آشکارا زهرِ کشنده را نیز بنوشد، هیچ زیانی به او نمیرسد و آسیبی نمیبیند.
بیت ۲: زآنکه صِحَّت یافت وَز پَرهیز رَست / طالِبِ مِسکین ، میانِ تَب ، دَر است
قافیه: رَست / دَر است
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل طبی (مقایسهٔ انسان کامل با شخص سالمی که از پرهیزهای پزشکی بینیاز است، و سالکِ خام با بیماری که در تب میسوزد و باید پرهیز کند).
معنی: زیرا او به سلامت و کمالِ روحانی دست یافته و از پرهیزهای دورانِ بیماری رسته است؛ در حالی که سالکِ مبتدی و بینوا هنوز در میانهٔ تبِ نفس و بیماریهای باطنی گرفتار است.
بیت ۳: گفت پِیغَمبَر که ای طالِب جَری / هان مَکُن با هیچ مَطلوبی مِری
قافیه: جَری / مِری
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح به مضمون احادیث نبوی دربارهٔ نهی از جدال و مِراء («ذَرُوا الْمِرَاءَ»؛ دست از مجادله و ستیزه بردارید).
معنی: پیامبر اکرم (ص) فرموده است: ای سالکِ بیپروا و جسور، هان! با هیچ مقصود و بزرگی به مجادله، سرکشی و ستیزهجویی مپرداز.
بیت ۴: در تو نَمرودیست ، آتَش دَر مَرَو / رَفت خواهی ، اَوَّل اِبراهیم شَو
قافیه: مَرَو / شَو
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به داستان حضرت ابراهیم و نمرود و گلستان شدن آتش بر ابراهیم در سوره انبیاء: «قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ»).
معنی: تا زمانی که در درون تو خوی نمرودی و خودخواهی وجود دارد، قدم در آتشِ حوادث و بلاها مگذار؛ اگر میخواهی وارد آتش شوی، نخست همچون حضرت ابراهیم (ع) در آتش توحید و تسلیم پخته شو.
بیت ۵: چون نِهای سَبّاح و نِی دَریاییی / دَر مَیَفکَن خویش از خودراییی
قافیه: دَریاییی / خودراییی
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («سباح و دریایی» استعاره از عارفِ کارآزموده در دریای اسرار و بلاها).
معنی: هنگامی که شناگرِ ماهر و آشنای دریا نیستی، از روی خودرایی و غرور خود را در امواجِ سهمگین دریا میفکن.
بیت ۶: او زِ قَعرِ بَحر ، گَوهَر آوَرَد / از زیانها سود بَر سَر آوَرَد
قافیه: گَوهَر / بَر سَر
ردیف: آوَرَد
معنی: آن شناگرِ چیرهدست (انسان کامل) از ژرفنای دریا مروارید بیرون میآورد، و از دلِ زیانها و سختیها سود و دستاوردی عظیم به دست میآورد.
بیت ۷: کامِلی گَر خاک گیرَد ، زَر شَوَد / ناقِص اَر زَر بَرَد ، خاکِستَر شَوَد
قافیه: زَر / خاکِستَر
ردیف: شَوَد
آرایه: تضاد (کامل / ناقص، خاک / زر)، تمثیل کیمیاگری (اثرگذاری وجود کامل در تبدیل خاک به طلا، و تباهی طلا در دست انسان ناقص).
معنی: اگر انسان کامل مشتی خاک برگیرد، به کیمیای وجودش به طلا تبدیل میشود؛ اما اگر انسانِ ناقص طلایی به دست آورد، در چنگال او به خاکستر بیارزش مبدل میگردد.
بیت ۸: چون قَبولِ حَق بُوَد آن مَردِ راست / دَستِ او در کارها ، دَستِ خُداست
قافیه: راست / خُداست
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به آیه ۱۰ سوره فتح: «يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» و حدیث قرب نوافل که دست و چشم ولیّ حق، دست و چشم خدا میشود).
معنی: از آنجا که آن مردِ صادق، مقبول و برگزیدهٔ درگاه پروردگار است، دست و ارادهٔ او در همهٔ امور، عینِ دست و قدرت خداوند است.
بیت ۹: دَستِ ناقِص ، دَستِ شِیطان است و دیو / زآنکه اَندَر دامِ تَکلیف است و ریو
قافیه: دیو / ریو
ردیف: ندارد
معنی: در مقابل، دست و عملِ انسانِ ناقص، دستیار شیطان و اهریمن است؛ زیرا او هنوز در بندِ تنگناها و گرفتارِ فریب و نیرنگِ نفس است.
بیت ۱۰: جَهل آیَد پیشِ او ، دانِش شَوَد / جَهل شُد عِلمی که در ناقِص رَوَد
قافیه: دانِش / ناقِص (همآوایی قافیه در وزن مثنوی)
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و جناس (جهل / دانش / علم)، تقابل مفهومی.
معنی: حتی نادانی نیز هنگامی که به نزد انسان کامل میآید به دانش و معرفت تبدیل میشود؛ اما دانشی که به ذهن انسان ناقص راه یابد، به نادانی و مایهٔ غرور بدل میگردد.
بیت ۱۱: هَر چه گیرَد عِلَّتی ، عِلَّت شَوَد / کُفر گیرَد کامِلی ، مِلَّت شَوَد
قافیه: عِلَّت / مِلَّت
ردیف: شَوَد
آرایه: جناس تام میان «علتی» اول (بیمار و ناقص) و «علت» دوم (بیماری و تباهی)، تضاد (کفر / ملت [دین و آیین]).
معنی: هر چیزی را که فرد بیمار و ناقص برگیرد، خود به بیماری و تباهی کشیده میشود؛ اما اگر انسان کامل حتی به ظاهرِ کفر دست بزند، در دست او به آیین و ایمان ناب مبدل میگردد.
بیت ۱۲: ای مِری کَرده پِیاده با سَوار / سَر نَخواهی بُرد ، اَکنون پای دار
قافیه: سَوار / پای دار
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (پیاده / سوار، سر / پای)، کنایه («سر نخواهی برد» کنایه از عاقبتبهخیر نشدن و پیروز نگشتن؛ «پای دار» کنایه از آمادهٔ تحمل سختی و کیفر بودن).
معنی: ای کسی که پیاده به نبرد و رقابت با سوارکارِ چابک رفتهای، هرگز از این میدان به سلامت جان به در نخواهی برد؛ اکنون آمادهٔ تحمل شکست و عواقب کار خود باش!