رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الاکبر

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1373 تا 1389

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 34 از 34

بیت ۱: ای شَهان ، کُشتیم ما خَصمِ برون / ماند خَصمی زو بَتَر دَر اَندَرون

• قافیه: برون / اندرون

• ردیف: ندارد

• معنی: ای پادشاهان و دلاوران، ما دشمنِ بیرونی (شیر متجاوز / خصم مادی) را به هلاکت رساندیم، اما دشمنی به‌مراتب خطرناک‌تر و بدتر در باطن و درونِ ما باقی مانده است.

بیت ۲: کُشتَنِ این ، کارِ عقل و هوش نیست / شیرِ باطِن ، سُخرهٔ خرگوش نیست

• قافیه: هوش / خرگوش

• ردیف: نیست

• آرایه: استعاره مصرحه («شیر باطن» استعاره از نفس اماره؛ «خرگوش» استعاره از تدابیر عقل جزوی)، تناقض‌نما در تقابل با تمثیل داستان (عقل جزوی که شیر صحرا را فریفت، حریف نفس اماره نیست).

• معنی: نابود ساختن این خصم درونی از عهدهٔ تدابیر عقل مادی و هوش جزوی برنمی‌آید؛ چرا که شیر درندهٔ نفسِ باطن، بازیچه و مسخرهٔ حیله‌های خرگوش‌صفتانه نمی‌گردد.

بیت ۳: دوزَخ است این نَفس و ، دوزخ اَژدَهاست / کو به دریاها نگردد کم و کاست

• قافیه: اژدهاست / کاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه بلیغ (تشبیه نفس به دوزخ، و تشبیه دوزخ به اژدها)، تلمیح به طبع سیری‌ناپذیر جهنم.

• معنی: این نفسِ آدمی همتای دوزخ و جهنم نیز اژدهایی آزمند و سیری‌ناپذیر است؛ چنان‌که با فرودادن تمام اقیانوس‌ها نیز از اشتها و سوزش آن کاسته نمی‌شود.

بیت ۴: هفت دریا را دَرآشامَد ، هنوز / کم نگردد سوزِشِ آن خَلق‌سوز

• قافیه: هنوز / خلق‌سوز

• ردیف: ندارد

• معنی: اگر آب هفت دریای عالم را یکجا سر بکشد، باز هم التهاب و سوزندگیِ آتش این دوزخِ مردم‌سوز ذره‌ای فرو نمی‌نشیند.

بیت ۵: سنگ‌ها و کافرانِ سنگ‌دل / اَندَر آیَند اندر او زار و خَجِل

• قافیه: سنگ‌دل / خَجِل

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به آیات قرآن کریم درباره هیزم دوزخ: «وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ»).

• معنی: صخره‌های سخت و کافران سنگین‌دل با خواری، درماندگی و شرمساری در کام این آتش فرومی‌افتند و سوختِ آن می‌گردند.

بیت ۶: هم نگردد ساکِن از چندین غذا / تا زِ حَق آیَد مَر او را این نِدا

• قافیه: غذا / ندا

• ردیف: ندارد

• معنی: دوزخ با بلعیدن این‌همه طعمه و خوراک آرامش نمی‌یابد، تا زمانی که از سوی پروردگار این خطاب به او برسد...

بیت ۷: سیر گشتی سیر ؟ گوید : نی هنوز / اینت آتش ، اینت تابش ، اینت سوز

• قافیه: هنوز / سوز

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به آیه ۳۰ سوره ق: «يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ»)، شبه‌جمله تعجب و تکرار («اینت»).

• معنی: ...که آیا سیر و سیراب شدی؟ و دوزخ پاسخ دهد: نه هنوز! شگفتا از این آتش، شگفتا از این تابش، و شگفتا از این سوزش بی‌پایان!

بیت ۸: عالَمی را لُقمه کرد و دَر کَشید / مِعده‌اش نَعره‌زنان «هَلْ مِنْ مَزید»

• قافیه: درکشید / مزید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به عبارت قرآنی «هَلْ مِنْ مَزِيدٍ»)، تشخیص (نعره زدن معدهٔ دوزخ و نفس).

• معنی: جهانی از خواهش‌ها را بلعید و فرو برد، اما معده و اشتهای آزمندش همچنان فریاد می‌زد: آیا طعمهٔ بیشتری هست؟

بیت ۹: حَق ، قَدَم بر وی نَهَد از لامَکان / آنگَه او ساکِن شود از کُن‌فَکان

• قافیه: لامکان / کُن‌فَکان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به حدیث نبوی: «حَتَّى يَضَعَ رَبُّ الْعِزَّةِ فِيهَا قَدَمَهُ»)، تضاد مفهومی (ساحت بی‌نشان لامکان در برابر جهان پدیده‌ها و کُن‌فکان).

• معنی: تا آنکه پروردگار از ساحتِ غیب و لامکان، جلوهٔ قدم و قهر خویش را بر آن بنهد؛ آن‌گاه است که به فرمانِ امر ازلی (کن‌فکان)، آن شعله‌های سرکش آرام و خاموش می‌گردند.

بیت ۱۰: چونکه جُزوِ دوزخ است این نَفسِ ما / طَبعِ کُل دارند جُمله جُزوها

• قافیه: ما / جزوها

• ردیف: ندارد

• معنی: از آن رو که نفسِ ما پاره‌ای از همان دوزخ است و همهٔ اجزا از همان طبیعت و خصلتِ کلِّ خود بهره‌مندند، پس نفس نیز مانند جهنم هرگز سیر نخواهد شد.

بیت ۱۱: این قَدَم حَق را بُوَد ، کو را کُشَد / غیرِ حَق ، خود کی کَمانِ او کَشَد ؟

• قافیه: کُشَد / کَشَد

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی و حرکتی (کُشَد / کَشَد)، کنایه («کمان کشیدن» کنایه از هماوردی، زورآزمایی و مهار کردن رقیب)، استفهام انکاری.

• معنی: تنها تجلی و نفوذ قدم حق است که می‌تواند نفس را هلاک و رام سازد؛ وگرنه به جز نیروی پروردگار، چه کسی توانایی دارد که در برابر چنین هماوردی کمانِ مبارزه برکشد؟

بیت ۱۲: در کَمان نَنَهَند اِلّا تیرِ راست / این کَمان را بازگون ، کَژ تیرهاست

• قافیه: راست / تیرهاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض‌نما و تمثیل (تیرِ کج در کمان نهادن، واژگون بودن احوال نفس)، تضاد (راست / کژ).

• معنی: در کمان جز تیر راست نمی‌گذارند تا به درستی به هدف بنشیند؛ اما در کمانِ نفس، همه چیز واژگونه است و تمام تیرهای پندار و کردار آن کج و ناراست است.

بیت ۱۳: راست شو چون تیر ، وا رَه از کَمان / کَز کَمان ، هر راست بجهَد بی گمان

• قافیه: کمان / بی‌گمان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه صدق باطنی سالک به تیر راست)، کنایه («از کمان جهیدن» کنایه از رهایی یافتن، پرواز کردن و رسیدن به مقصد).

• معنی: در نیت و عمل همچون تیری راستین شو تا از قید این کمان رهایی یابی؛ چرا که بدون تردید، هر تیری که راست و بی‌انحراف باشد، از بندِ کمان پرتاب شده و به نشانه می‌رسد.

بیت ۱۴: چونکه واگَشتَم زِ پِیکارِ برون / روی آوردم به پِیکارِ دَرون

• قافیه: برون / درون

• ردیف: ندارد

• معنی: چون از نبرد با دشمنان ظاهری فارغ شدم و بازگشتم، اینک روی به میدانِ جنگ درونی و پیکار با باطن آوردم.

بیت ۱۵: «قَدْ رَجَعْنَا مِنْ جِهَادِ الْأَصْغَر»یم / با نَبی ، اَندَر «جهادِ اَکبَر»یم

• قافیه: جهاد اصغر / جهاد اکبر

• ردیف: ـیم

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به حدیث مشهور نبوی: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ: قِيلَ وَمَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ؟ قَالَ: جِهَادُ النَّفْسِ»).

• معنی: ما همرکاب پیامبر اکرم (ص) از نبرد کوچک‌تر (جهاد نظامی با دشمنان مادی) بازگشته‌ایم و اینک در گرماگرم جهاد بزرگ‌تر (پیکار با نفس اماره) قرار داریم.

بیت ۱۶: قُوَّت از حَق خواهَم و تَوفیق و لاف / تا به سوزَن بَرکَنَم این کوه قاف

• قافیه: لاف / کوه قاف

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و اغراق («با سوزن کوه قاف را کندن» کنایه از کاری خارق‌العاده، سهمگین و طاقت‌فرسا)، استعاره مصرحه («کوه قاف» استعاره از انانیت و کوه سنگین خودخواهی).

• معنی: از درگاه خداوند نیرو، توفیق و جرئت می‌طلبم تا بتوانم با سوزنی ناچیز (ریاضت و همت بشری)، این کوه سترگِ نفس و انانیت (کوه قاف) را از بن برکنم.

بیت ۱۷: سَهل شیری دان که صَف‌ها بِشکَنَد / شیر آن است آن که خود را بِشکَنَد

• قافیه: صف‌ها / خود را

• ردیف: بشکند

• آرایه: تلمیح به حدیث نبوی («لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ»)، ارسال‌المثل، تضاد (صف‌شکنی در برابر خودشکنی).

• معنی: پهلوانی که صفوف دشمنان را در میدان جنگ در هم می‌شکند کاری آسان کرده است؛ شیر و دلاور راستین کسی است که منیت، غرور و خودِ نفسانی خویش را خرد و مغلوب سازد.