آمدن رسول روم به جهت ملاقات با عمر

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1390 تا 1414

نام حکایت :  آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر

بخش : 1 از 8

بیت ۱: تا عُمَر آمد زِ قِیصَر یک رَسول / در مدینه از بیابانِ نَغول

• قافیه: رَسول / نَغول

• ردیف: ندارد

• معنی: فرستاده‌ای از سوی امپراتور روم (قیصر) پس از پیمودن بیابان‌های ژرف و دوردست، به شهر مدینه نزد خلیفه عمر آمد.

بیت ۲: گفت : کو قَصرِ خلیفه ، ای حَشَم ؟ / تا من اَسب و رَخت را آنجا کَشَم

• قافیه: حَشَم / کَشَم

• ردیف: ندارد

• معنی: آن فرستاده از حاضران پرسید: ای ملازمان و اطرافیان، کاخ خلیفه کجاست تا من اسب و باروبنهٔ خویش را به آنجا ببرم؟

بیت ۳: قوم گفتندش که او را قَصر نیست / مَر عُمَر را قَصر ، جانِ روشنی است

• قافیه: نی (نیست) / روشنی

• ردیف: ـست

• آرایه: اضافه تشبیهی و استعاره («قصرِ جانِ روشن»؛ تشبیه روح منور به کاخ باشکوه).

• معنی: مردم مدینه به او پاسخ دادند که او کاخ و عمارتی ندارد؛ کاخ حقیقی عمر، همان روح و جانِ نورانی و روشن اوست.

بیت ۴: گرچه از میری وَرا آوازه‌ای است / همچو درویشان ، مَر او را کازه‌ای است

• قافیه: آوازه / کازه

• ردیف: ـ‌ای است

• آرایه: تشبیه (تشبیه جایگاه زندگی خلیفه به کلبهٔ سادهٔ درویشان).

• معنی: هرچند در سراسر جهان به فرمانروایی و امارت آوازه‌ای بلند دارد، اما همانند درویشان، مسکن او تنها کلبه‌ای محقر و ساده (کازه) است.

بیت ۵: ای برادر چون ببینی قَصرِ او ؟ / چونکه در چشمِ دلت رُسته است مو

• قافیه: او / مو

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مکنیه («چشمِ دل»)، کنایه («مو رستن در چشم دل» کنایه از کور شدن بصیرت، غفلت و حجاب‌های نفسانی).

• معنی: ای برادر، چگونه می‌توانی کاخ معنوی او را ببینی، در حالی که در دیدهٔ باطن و چشم دلت مو روییده و مانع دیدن شده است؟

بیت ۶: چشمِ دل از مو و عِلَّت پاک آر / و آنگهان ، دیدارِ قَصرَش چشم دار

• قافیه: آر / دار

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «چشم» اول (دیدهٔ دل) و «چشم» دوم (در ترکیب «چشم داشتن» به معنی امید و انتظار داشتن).

• معنی: دیدهٔ باطن خود را از موی غفلت و بیماری‌های نفسانی پاک ساز، و آن‌گاه انتظار دیدن کاخ روحانی او را داشته باش.

بیت ۷: هر که را هست از هَوَس‌ها جانِ پاک / زود بیند حَضرَت و ایوانِ پاک

• قافیه: جان / ایوان

• ردیف: پاک

• معنی: هر انسانی که روحش از آلودگی هوی و هوس‌ها پاکیزه باشد، بی‌درنگ پیشگاه قدس و بارگاه پاک معنوی را مشاهده خواهد کرد.

بیت ۸: چون محمّد پاک شد زین نار و دود / هر کجا رو کرد ، «وَجهُ‌الله» بود

• قافیه: دود / بود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح و تضمین (اشاره به آیه ۱۱۵ سوره بقره: «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»)، استعاره مصرحه («نار و دود» استعاره از آتش شهوات و کدورت‌های عالم ماده).

• معنی: از آنجا که حضرت محمد (ص) از آتش و دودِ تعلقات دنیوی پاک گشته بود، به هر سو که روی می‌گرداند جلوه و جمال پروردگار را می‌دید.

بیت ۹: چون رَفیقی وَسوَسهٔ بَدخواه را / کِی بدانی «ثَمَّ وَجهُ‌الله» را ؟

• قافیه: بَدخواه / وَجهُ‌الله

• ردیف: را

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به عبارت قرآنی «فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»)، استفهام انکاری.

• معنی: تا زمانی که همنشین و پیرو وسوسه‌های نفسِ بدخواه هستی، چگونه می‌توانی حقیقت آیه «هر جا رو کنید، جلوهٔ خدا آنجاست» را درک کنی؟

بیت ۱۰: هر که را باشد زِ سینه فَتحِ باب / او زِ هر شهری ، ببیند آفتاب

• قافیه: فَتحِ باب / آفتاب

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («فتح باب از سینه» استعاره از گشایش باطنی و انشراح صدر؛ «آفتاب» استعاره از نور حقیقت و ذات حق).

• معنی: هر کسی که درِ معرفت بر سینه و دلش گشوده شود، از هر دیار و جایگاهی که بنگرد، خورشید حقیقت را آشکارا خواهد دید.

بیت ۱۱: حق پدید است از میانِ دیگران / همچو ماه ، اَندَر میانِ اَختَران

• قافیه: دیگران / اَختَران

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه آشکار بودن حضور پروردگار در میان پدیده‌ها به درخشش ماه شب چهارده در میان ستارگان).

• معنی: جلوهٔ پروردگار در میان سایر مخلوقات کاملاً آشکار و نمایان است؛ درست همانند قرص ماه که در میان ستارگان می‌درخشد.

بیت ۱۲: دو سَرِ اَنگُشت بر دو چشم ، نِه / هیچ بینی از جهان ؟ اِنصاف دِه

• قافیه: نِه / دِه

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل مشهور و تجربی (نهادن سر انگشت بر چشم برای تبیین حجاب نفسانی در برابر آفتاب حقیقت).

• معنی: سرِ دو انگشت خود را بر روی دو چشمت بگذار؛ انصاف بده، آیا در این حالت هیچ چیزی از این جهان گسترده را می‌بینی؟

بیت ۱۳: گر نبینی ، این جهان مَعدوم نیست / عِیب جُز زِ اَنگُشتِ نَفسِ شوم نیست

• قافیه: مَعدوم / شوم

• ردیف: نیست

• آرایه: اضافه تشبیهی («انگشت نفس شوم»؛ تشبیه هوای نفس به انگشتی که مانع دیدن جهان می‌شود).

• معنی: اگر چیزی نمی‌بینی، دلیل بر نابود بودن این جهان نیست؛ بلکه تمام اشکال و مانع از انگشتِ نفسِ شوم توست که جلوی دیدگانت را گرفته است.

بیت ۱۴: تو زِ چشم ، اَنگُشت را بَردار هین / وآنگَهانی هر چه می‌خواهی ببین

• قافیه: هین / ببین

• ردیف: ندارد

• معنی: هان! تو انگشتِ نفس را از برابر دیدهٔ بصیرتت بردار، و آن‌گاه هر حقیقتی را که آرزو داری به چشم خود مشاهده کن.

بیت ۱۵: نوح را گفتند اُمَّت ، کو ثَواب ؟ / گفت : او ز آن سوی ، «وَاستَغشَوا ثِیاب»

• قافیه: ثَواب / ثِیاب

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح و تضمین (اشاره به آیه ۷ سوره نوح: «جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ»؛ جامه‌ها بر سر کشیدند تا ندای حق را نشنوند و نبینند).

• معنی: قوم حضرت نوح به طعنه به او گفتند: آن پاداش و حقیقتی که وعده می‌دهی کجاست؟ نوح پاسخ داد: حقیقت آشکار است، اما شما خودتان جامه‌های غفلت را بر سر و رو کشیده‌اید.

بیت ۱۶: رو و سر در جامه‌ها پیچیده‌اید / لاجَرَم با دیده و نادیده‌اید

• قافیه: پیچیده / نادیده

• ردیف: ـ‌اید

• آرایه: تناقض‌نما یا پارادوکس («با دیده و نادیده بودن»؛ چشم داشتن و نابینا بودن).

• معنی: شما سر و صورت خود را در جامه‌های تعصب و هوی و هوس پیچیده‌اید؛ از این رو ناگزیر با وجود داشتن چشم، نابینا هستید و حقیقت را نمی‌بینید.

بیت ۱۷: آدمی دید است و باقی پوست است / دید آن است آن ، که دیدِ دوست است

• قافیه: پوست / دوست

• ردیف: است

• آرایه: ارسال‌المثل ماندگار و تعریف عرفانی انسان («آدمی دید است و باقی پوست است»)، استعاره مصرحه («پوست» استعاره از کالبد مادی).

• معنی: گوهر و حقیقت انسان تنها همان بینش و بصیرت باطنی اوست و مابقی کالبدش پوسته‌ای بیش نیست؛ و بینش حقیقی نیز آن است که به دیدار و شهود معشوق ازلی (خداوند) منتهی شود.

بیت ۱۸: چونکه دیدِ دوست نَبوَد ، کور بِه / دوست ، کو باقی نباشد ، دور بِه

• قافیه: کور / دور

• ردیف: بِه

• معنی: هنگامی که چشم به دیدار معشوق حقیقی روشن نگردد، نابینا بودن بهتر است؛ و معشوق و دل‌بستگی‌ای که جاودانه نباشد، دوری از آن نیکوتر است.

بیت ۱۹: چون رسولِ روم ، این اَلفاظِ تَر / در سَماع آوَرد ، شد مُشتاق‌تر

• قافیه: تَر / مُشتاق‌تر

• ردیف: ندارد

• آرایه: حس‌آمیزی («الفاظِ تر»؛ نسبت دادن صفت تر و باطراوت به کلام).

• معنی: هنگامی که فرستادهٔ روم این سخنان دلنشین و باطراوت را شنید، اشتیاق و شیفتگی او برای دیدار عمر دوچندان گشت.

بیت ۲۰: دیده را بر جُستَنِ عُمَر گُماشت / رَخت را و اَسب را ضایِع گذاشت

• قافیه: گُماشت / گذاشت

• ردیف: ندارد

• معنی: تمامی توجه و نگاه خود را صرف جست‌وجوی عمر کرد و اسب و باروبنهٔ خویش را رها و به حال خود واگذاشت.

بیت ۲۱: هر طرف اَندَر پِیِ آن مَردِ کار / می‌شُدی پُرسانِ او ، دیوانه‌وار

• قافیه: کار / دیوانه‌وار

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («مرد کار» کنایه از انسان کامل، بزرگ‌مرد و عارف کارآزموده).

• معنی: به هر سویی در جست‌وجوی آن بزرگ‌مردِ صاحب‌دل سرگشته و شیداورانه می‌رفت و سراغ او را از این و آن می‌گرفت.

بیت ۲۲: کین چنین مَردی بُوَد اَندَر جهان / وَز جهان مانندِ جان باشد نهان ؟

• قافیه: جهان / نهان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه نهان بودن عارفِ خاکی‌نهاد در میان خلق به پنهان بودن روح در کالبد جهان).

• معنی: با خود می‌گفت: شگفتا که مردی با چنین عظمتی در این جهان زندگی می‌کند، اما همانند روح در کالبد، از دیدگان مردم جهان پنهان و گمنام است!

بیت ۲۳: جُست او را ، تاش جویَنده بُوَد / لاجَرَم جویَنده یابَنده بُوَد

• قافیه: جویَنده / یابَنده

• ردیف: بُوَد

• آرایه: ارسال‌المثل («جوینده یابنده بود»).

• معنی: او را با اشتیاق بسیار جست‌وجو کرد تا حقیقتاً جویندهٔ صادق شد؛ و بی‌تردید هر کس صادقانه جویای حقیقتی باشد، سرانجام آن را خواهد یافت.

بیت ۲۴: دید اَعرابی‌زَنی او را دَخیل / گفت عُمَر ، نَک به زیرِ آن نَخیل

• قافیه: دَخیل / نَخیل

• ردیف: ندارد

• معنی: زنی بادیه‌نشین او را در حالی که بیگانه و سرگردان بود دید و گفت: عمر را می‌جویی؟ اینک او زیر آن درختان خرماست.

بیت ۲۵: زیرِ خُرمابُن ، زِ خَلقان او جُدا / زیرِ سایه خُفته ، بین سایهٔ خدا

• قافیه: جُدا / خُدا

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «سایه» اول (سایهٔ درخت) و «سایه» دوم (در ترکیب «سایهٔ خدا» / ظل‌الله؛ فرمانروای الهی و خلیفهٔ حق).

• معنی: در زیر درخت خرما، دور از هیاهوی مردمان و در سایه آرمیده است؛ بنگر که چگونه سایهٔ خدا (خلیفهٔ راستین حق) در زیر سایهٔ درختی خفته است!