جواب گفتن شیر ، نخچیران را و فواید جهد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 904 تا 907

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۲ از 34

بیت ۱: گفت: آری، گر وفا بینم، نه مکر / مکرها بس دیده‌ام از زید و بکر

• قافیه: مَکر / بَکر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (وفا / مکر)، کنایه («زید و بکر» کنایه از این و آن، اشخاص فرضی و گوناگون)، جناس ناقص اختلافی (مکر / بکر).

• معنی: شیر گفت: آری، پیشنهاد شما را می‌پذیرم به شرط آنکه راستی و وفا ببینم نه حیله و فریب؛ چرا که من از این و آن نیرنگ‌های فراوانی دیده‌ام.

بیت ۲: من هلاک فعل و مکر مردمم / من گزیده زخم مار و کژدمم

• قافیه: مَردُم / کَژدُم

• ردیف: ـَم

• آرایه: مراعات نظیر (مار، کژدم، گزیده، زخم)، کنایه («مار و کژدم‌گزیده بودن» کنایه از زخم‌خوردگی، تجربه‌های تلخ و بی‌اعتمادی)، موازنه.

• معنی: من تباه‌شده و آسیب‌دیدهٔ رفتار و فریب مردمان هستم؛ من همچون کسی هستم که از نیش زهرآگین مار و عقرب گزند دیده و همواره هراسان است.

بیت ۳: مردم نفس از درونم در کمین / از همه مردم بتر در مکر و کین

• قافیه: کمین / کین

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام (مردم در مصراع اول: انسان‌گونه یا مجسمهٔ نفس / مردم در مصراع دوم: انسان‌ها و خلایق)، جناس ناقص (کمین / کین)، تقابل (درون / برون).

• معنی: از سوی دیگر، دشمن درونی یعنی نفسِ سرکش در باطن من به کمین نشسته است؛ دشمنی که در فریب‌کاری و کینه‌توزی از تمام مردم جهان بدتر و خطرناک‌تر است.

بیت ۴: گوش من، لایلدغ المؤمن شنید / قول پیغمبر به جان و دل گزید

• قافیه: شنید / گزید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح و تضمین (اشاره به حدیث نبوی: «لَا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ»؛ مؤمن از یک سوراخ دو بار گزیده نمی‌شود)، تشخیص (شنیدن گوش و برگزیدن جان و دل).

• معنی: گوش جان من این سخن رسول خدا (ص) را شنیده است که مؤمن هرگز دو بار فریب نمی‌خورد و از یک سوراخ دو بار گزیده نمی‌شود؛ و دل و جانم این آموزهٔ پیامبر را به عنوان راهنمای خود برگزیده است.