معنی چیچست

[ چی چِ ] (اِخ) نام باستانی دریاچهٔ ارومیّه. حمداللََّه مستوفی در نزهةالقلوب مینویسد. «چیچست به ولایت آذربایجان، آن را دریای شور گویند. بلاد ارومیّه و اشنویه و دهخوارقان و طروج و سلماس بر ساحل اوست و در میانش جزیره و آنجا کوهی است که مدفن پادشاهان مغول است». محمدبن خلف تبریزی صاحب برهان مینویسد «چیچست به لغت زند و پازند کوه را گویند و به عربی جبل خوانند» اما گفتهٔ او درست نیست و شاید اشتباه وی از اینجا ناشی شده است که جزیره و کوه میان دریاچه را به نام چیچست میخوانده اند. حمداللََّه مستوفی در نزهةالقلوب نام این دریاچه را کبودان مینویسد و میگوید نام باستانی آن چیچست بوده و ارامنه آن را کپوتان یا کپوتان دزو میخوانند و آبهای تغتو و جغتو و صافی و سراورود در او میریزد. دورش چهل و چهار فرسنگ است. مسعودی و ابن حوقل آن را بحیرهٔ کبودان خوانده اند. آقای پورداود در خرده اوستا حاشیهٔ ص ۳۱۲ و ۱۳۳ مینویسند: راجع به دریاچهٔ چیچست که همان ارومیّه باشد در تفسیر پهلوی (زند) مندرج است «از چیچست» تا دریاچهٔ «چیچست» چهارفرسنگ است این دریاچه چهار فرسنگ درازا و پهنا دارد. از این عبارت چنین برمی آید که دریاچه به نام شهر مجاور خود نامزد بوده است. دریاچهٔ چیچست در شمال غربی ایران و نزد ایرانیان باستان مقدس بوده است. زیرا زرتشت در نواحی این دریاچه بوجود آمد و جنبهٔ تقدس این دریاچه بدین مناسبت است. آب آن شور است و نزدیک ۱۷ درصد نمک دارد و هیچ جانداری جز کرمی ریز که مخصوص همان آب است نمیتواند در آن زندگی کند. بنا بر افسانه های تاریخی «یل کشورهای ایران و آرایندهٔ پادشاهی، کیخسرو در کنار دریاچهٔ ژرف و فراخ چیچست (ارومیّه) صد اسب و هزار گاو و ده هزار گوسفند فدا ساخت و درخواست که در سراسر کشورها بزرگترین شهریار شود. (آبان یشت فقرات ۴۹ -۵۱). یل کشورهای ایران و آرایندهٔ پادشاهی، کیخسرو، صد اسب و هزار گاو و ده هزار گوسفند از برای ناحیه فدا کرد و از او درخواست که روبروی دریاچهٔ ژرف و فراخ چیچست، افراسیاب بزهکار تورانی را بکشد. برای کین پدرش سیاوش دلیر که به بیداد کشته شد و برای کین اغریرث دلیر» گوش یشت فقرات ۲۱ -۲۳ (فرهنگ ایران باستان ص ۲۵۲). نام چیچست در شاهنامه به غلط ناسخان «خنجست» آمده است. آتشکدهٔ معروف «آذرگشنسب» در کنار این دریاچه قرار داشته است : سوی راه چیچست بنهاد روی همی راند شادان دل و راه جوی.فردوسی. در این آب چیچست پنهان شده ست بگفتم به تو راز چونان که هست.فردوسی. هوایش از تبریز گرمتر است و به جهت قرب بحیرهٔ چیچست به عفونت مایل و... (نزهة القلوب چ لیدن ص ۸۰). و آبش از رود صافی است که از سهند برمیخیزد و در بحیرهٔ چیچست ریزد. (نزهة القلوب چ لیدن ص ۸۰). بر کنار بحیره چیچست افتاده هوایش گرم است و به عفونت مایل و آبش از عیون آن جبال برمیخیزد و به بحیرهٔ چیچست ریزد. (نزهة القلوب چ لیدن ص ۸۵). کیخسرو در طلب او (افراسیاب) از دریا بگذشت و او را گرد جهان می گردانید تا آذربایجان در دریای چیچست بر دست هوم اسیر شد. (تاریخ گزیده چ لندن صص ۹۴ -۹۵). || نام شهری مجاور دریاچهٔ چیچست که نام خود ظاهراً به دریاچه داده است. (از فرهنگ ایران باستان ص ۲۵۲).