معنی علامه دوانی

[ عَ لْ لا مَ دَ ] (اِخ) نام او بصورتهای مختلف ابن اسعد، ابن سعد، سعدالدین اسعد کازرونی دوانی صدیقی، آمده است. ولی شهرت وی همه جا به علامه دوانی است. نسب او به ابوبکر خلیفه میرسد و از احفاد محمدبن ابوبکر است. وی حکیمی بود کامل و متکلم و محقق و شاعر و منطقی که در تمام علوم متداول زمان خود خصوصاً در عقلیات وارد و مرجع استفادهٔ افاضل روم و خراسان و ترکستان بود. وی در عهد سلطان ابوسعید تیموری مدتی قضاوت فارس را به عهده داشت. وی در ابتدا شافعی مذهب بوده و عاقبت به شیعه گرویده است. وفات او را به اختلاف بین سالهای ۹۰۲ و ۹۲۸ هـ . ق. ذکر کرده اند که ۹۰۷ یا ۹۰۸ به یقین نزدیک تر است. تألیفات وی را از صد متجاوز دانسته اند که برخی از آنها بدینقرار است: ۱- اثبات الواجب الجدید. ۲- اثبات الواجب القدیم، که آن را بنام سلطان محمد فاتح (متوفی در ۸۸۶) تألیف کرده است. ۳- اخلاق جلالی، که نام آن لوامع الاشراف فی مکارم الاخلاق است. ۴- استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و ما یتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة «ارثماطیقی». ۵- افعال العباد، که در سال ۱۳۱۵ هـ . ق. در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین چاپ شده است. ۶- افعال اللََّه تعالی. ۷- انموذج العلوم، که حاوی تحقیقاتی در بعضی از مسائل حدیث و فقه و اصول و طب و تفسیر و کلام و هیئت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است. ۸- الانوار الشافیة. ۹- تحفهٔ روحانی، در علم حروف و خواص و اسرار آنها. ۱۰- التصوف و العرفان. ۱۱- تفسیر آیهٔ کلوا و اشربوا و لاتسرفوا، که آیهٔ ۲۹ از سورهٔ اعراف (۷) است. ۱۲- تفسیر سورهٔ اخلاص. ۱۳- تفسیر سورهٔ جحد (قل یا أیها الکافرون). ۱۴- تنویر المطالع جدید، که حاشیه ای است بر حاشیهٔ جدید میر صدرالدین دشتکی بر شرح مطالع قطب الدین رازی. ۱۵- تنویر المطالع قدیم، و آن حاشیه ای است بر حاشیهٔ قدیم دشتکی بر شرح مطالع رازی. ۱۶- التوحید. ۱۷- الجبر و الاختیار. ۱۸- حاشیهٔ تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة. و این کتاب تحریر، همان شرح قطب الدین رازی بر شمسیهٔ نجم الدین کاتبی است. ۱۹- حاشیهٔ أجدّ بر شرح تجرید قوشچی. ۲۰- حاشیهٔ جدید بر شرح تجرید قوشچی. ۲۱- حاشیهٔ قدیم بر شرح تجرید قوشچی. در الذریعة آرد که دو شرح جدید و أجدّ در کتابخانهٔ رضویه موجود است. و در معجم المطبوعات گوید که حاشیهٔ شرح قوشچی در اسلامبول چاپ سنگی شده، ولی معلوم نیست که کدام یک از این سه شرح است. ۲۲- زوراء، در حکمت، که در قاهره به چاپ رسیده است. ۲۳- شرح تهذیب المنطق، که نام آن العجالة است و در لکنهور با چند رسالهٔ دیگر یک جا چاپ شده است. ۲۴- شرح العقائد العضدیة، که در اسلامبول پترزبورغ چاپ شده است. ۲۵- شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی سهروردی. ۲۶- نور الهدایة. (از ریحانة الادب ج ۲ ص ۲۶ از روضات الجنات ص ۱۶۲ و هدیة الاحباب ص ۱۳۶ و قاموس الاعلام ج ۳ ص ۱۸۲۴ و لغات تاریخیة و جغرافیة احمد رفعت ج ۳ ص ۲۴۸ و مجالس المؤمنین ص ۱۶۷ و نور سافر ص ۱۳۳ و آثار عجم ص ۳۰۹ و الذریعة). شیخ علی دوانی قمی نیز کتابی در احوال وی تألیف و چاپ کرده است.