معنی خانان سیر اردو

[ نِ ] (اِخ) لین پول در طبقات سلاطین اسلام این خانان را که از سال ۶۲۱ تا ۹۰۷ هـ . ق. حکومت کرده اند چنین تعریف میکند: چنگیز در زمان حیات خود ممالک قدیم قراختائیان یعنی اراضی واقع در شمال سیحون را به پسر ارشد خود «جوجی» واگذاشت و چون جوجی مرد، این ممالک به پسر ارشد او «اردوا» رسید. پسر جوان تر جوجی یعنی «باتو» که در دو هجوم به اروپا شرکت کرده بود از طرف مغرب بر وسعت ممالک پدری افزود و خانات ترک نشین قبچاق را خود تحت حکومت گرفت. در شمال ممالک باتو، برادر دیگر او طغاتیمور ظاهراً بلادی را که در درهٔ علیای شط ولگا واقع و ببلاد بلغار معروف بود بخود اختصاص داده و پسر چهارم جوجی یعنی شیبان در ممالک «اردا» دشت قرقیز را قلمرو خویش کرد. پنجمین پسر جوجی تَوال هم قبایل پِچِنَک را که بعدها به نوگای موسوم شدند و در میان دره های انهار «آرال» و «یِمبا» ساکن بودند متصرف گردید. تمام این قبایل کم و بیش از «باتو» اطاعت میکردند و باتو با اینکه جوانتر بود بعلت قدرت و شهرت پایتخت خود شهر سَرای را که در کنار ولگا قرار داشت پایتخت کُل ممالک اولاد جوجی کرد. این قبایل را بعلت چادر خان ایشان «سیراردو» یعنی اردو زرین می خوانند و باید دانست که در این قبایل فقط سلطنت و مقام لشکرکشی را مغولان اصلی در دست داشتند و الا رعایای مطیع اولاد جوجی بیشتر از نژاد ترکان و ترکمان مقهور بودند. خانان جوجی را بشرح ذیل می توان تقسیم کرد: الف -خانان باتو: خانان گوگ اردو (اردوی آبی). ایشان از ۶۲۱ تا ۷۶۱ هـ . ق. (۱۲۲۴ تا ۱۳۵۹ م.) بر دشت قبچاق غربی سلطنت می کردند. در خانان باتو آمد. ب -خاندان اردوا: روسای خانوادگی که بر آق اردو (اردوی سفید) در دشت قبچاق شرقی حکومت میکردند. (از ۱۲۲۶ تا ۱۴۲۷ م.) و بعد از اولوس باتو (از ۱۳۷۸ تا ۱۵۰۲ م.) بر سیراردو نیز ریاست یافتند و در آخر کار عنوان خانان هشترخان را پیدا کردند (از ۱۴۶۶ تا ۱۵۵۴ م.). رجوع به کلمهٔ «اردا» شود. ج -خاندان طغاتیمور: خانان بلاد واقع در شمال دشت قبچاق و ایشان گاهی نیز در دشت قبچاق غربی بر سیراردو ریاست پیدا کرده اند و در آخر کار سلسلهٔ خانان غازان (۱۴۸۸- ۱۵۵۲ م.) و قاسموف (۱۴۵۰ - ۱۴۷۸ م.) و قِرِم (۱۴۲۰ -۱۷۸۳ م.) را تشکیل داده اند. د -خانان شیبان: که بر دشت های مسکن ازبکان و قزاقان قرقیز سلطنت داشته اند (۱۲۲۴ -۱۶۵۶ م.) و بعد از مهاجرت از آنجا به خانی و امارت خیوه و بخارا رسیده اند. از ۱۵۰۰ م. تا ۱۸۷۲ م.