معنی جاحظ

[ حِ ] (ع ص) مرد [چشم ] برآمده و بزرگ چشم. ج، جُحَّظ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه دیدهٔ وی بیرون خزیده بود. ج، جواحظ. (مهذب الاسماء). آنکه حدقهٔ چشم او بیرون آمده باشد. (آنندراج). چشم ورپُلغّیده.[ حِ ] (اِخ) عمروبن بحربن محبوب بن فزارة الکنانی البصری، مکنی به ابوعثمان و معروف به جاحظ. رئیس فرقهٔ معروف جاحظیه از فرقه های معتزله . وی در حدود سنهٔ ۱۶۰ هـ .ق . در بصره تولد یافت و در همانجا زندگی میکرد و درک خدمت اصمعی و ابی عبیده و ابی زید و غیر ایشان را نمود و از ایشان استفاده ها کرد و با بسیاری از نویسندگان و مترجمین فارسی و سریانی آمیزش داشت، و بیشتر عمر خود را در بصره گذراند و مانند علماء و ادباء زندگانی میکرد. او ببغداد بسیار سفر میکرد و در عهد وزارت محمدبن الزیات نزد وی رفت و بیشتر این مدت را در سرمن رأی مقیم بود. بعد از آن در بصره اقامت کرد تا در سنهٔ ۲۵۵ هـ .ق . به مرض فالج در همانجا وفات یافت. وطواط گوید: جاحظ بدصورت و ناخوش منظر بود لیکن بسیار خوش خط بود و نیکو سخن گفتی. مسعودی در مروج الذهب آرد: در میان متقدمین و متأخرین فصیح تر از جاحظ شناخته نشده است. در معجم الادباء از ابوهفان نقل شده که گفت هرگز ندیدم و نشنیدم که کسی بیشتر از جاحظ دوستدار علوم باشد، زیرا هیچ وقت کتابی بدست وی نرسید مگر اینکه کاملاً آن را خواند تا جائی که دکانهای صحافان را اجاره میکرد و شب در آن میماند تا کتابها را مطالعه کند. ابن خلدون گفته است: در مجالس تعلیم از بزرگان شنیدیم که اصول فن ادب و ارکان آن چهار دیوان است و آنها عبارتند از: ادب الکاتب ابن قتیبه، کتاب الکامل مبرد، کتاب البیان و التبیین جاحظ و کتاب النوادر ابی علی القالی. و غیر از این چهار کتاب بقیهٔ کتب پیرو و فرع آنهاست. (معجم المطبوعات ستون ۶۶۶). مؤلفات وی عبارتند از: ۱- کتاب الاصنام که چاپ نشده است . ۲- کتاب البخلاء که در آن گفتار و مذاکرات بخیلان و استدلالات آنان را مبنی بر پسندیده بودن بخل و امساک آورده است. و این کتاب از روی نسخهٔ اصلی آن که در آستانه بوده بتصدی استاد فان فلوتن در سنهٔ ۱۹۰۰ م. در لیدن چاپ شده. ۳- البیان و التبیین. مؤلف در این کتاب اقسام بیان و احادیث و خطبه های بلیغ را با ذکر قسمتهای برجستهٔ آنها ذکر کرده و همچنین مذهب شعوبیه و طعن آنان را دربارهٔ خطباء و ابطال احتجاجات ایشان را در آن آورده است. جزء اول این کتاب با شرحی که حسن الفاکهانی و شیخ الزهری الغمراوی بر کلمات نامأنوس آن نوشته اند در سنهٔ ۱۳۱۱ هـ .ق . در مطبعة العلمیه و جزء دوم آن در سال ۱۳۱۲-۱۳۱۳ هـ .ق . و جزء سوم آن در سال ۱۳۳۳ هـ .ق . در مطبعة الجالیه بطبع رسیده و مُحب الدین الخطیب نویسندهٔ روزنامهٔ المؤید متصدی طبع آن بوده و فهرستهائی برای آن ترتیب داده است و منتخباتی از البیان و التبیین از طرف مکتبة الرغائب در سال ۱۳۲۸ هـ .ق . در مصر بچاپ رسیده است. ۴- التاج فی اخلاق الملوک، که در دارالکتب المصریة با تصحیح و تحقیق علامه احمد زکی پاشا طبع شده است. رجوع شود به جامع التصانیف الحدیثة، جزء اول. ۵- الحنین الی الاوطان که از بهترین تصنیفات اوست و در آن تمام لطیفه ها را جمع آوری کرده و آن را به وزیر محمدبن عبدالملک بن الزیات اهداء کرده است. این کتاب بتصحیح شیخ طاهر جزائری در سال ۱۳۳۳ هـ .ق . در مطبعهٔ «المنار» بچاپ رسیده است. ۶- کتاب الحیوان که بخرج محمد الساسی المغربی در هفت جزء بچاپ رسیده که جزء اول و دوم آن در مطبعة الحمیدیة المصریه در سال ۱۳۲۳ هـ .ق . و جزء سوم تا هفتم آن در ۱۳۲۴-۱۳۲۵ هـ .ق . در مطبعة «التقدم» چاپ شده است. ۷- رسائل الجاحظ. مجموع رسائل وی میباشد که عبارتند از: ۱- فی الحاسد و المحسود. ۲- فی مناقب الترک و عامة جندالخلافة. ۳- فی فخرالسودان علی البیضان. ۴- فی التربیع و التدویر. ۵- فی تفضیل النطق علی الصمت. ۶- فی مدح النجار و ذم عمل السلطان. ۷- فی العشق و النساء. ۸- فی الوکلاء. ۹- فی استنجازالوعد. ۱۰- فی بیان مذاهب الشیعة. ۱۱- فی طبقات المغنین. که در سال ۱۳۲۴ هـ .ق . در مصر به هزینهٔ محمد الساسی بچاپ رسیده است. سه رساله از این رسائل: ۱- رسالة فی مناقب الترک و عامة جندالخلافة که آن را برای فتح بن خاقان نوشته است. ۲- کتاب فخرالسودان علی البیضان. ۳- کتاب التربیع و التدویر، بتصدی فان فلوتن در سال ۱۹۰۳ م. بچاپ رسیده است. ۸- سلوة الحریف بمناظرةالربیع و الخریف. که با کتاب «مسامرة الضیف» تألیف شیخ ابی بکربن محمد عارف خوقیر بچاپ رسیده است. ۹- الفصول المختارة من کتب ابی عثمان الخ. این کتاب در حاشیهٔ کتاب الکامل تألیف مبرّد در سال ۱۳۲۴ هـ .ق . در مطبعة التقدم بچاپ رسیده است. ۱۰- فضائل الاتراک، رساله ای است که در عنوان آن چنین آمده است: «این رساله را نویسندهٔ متفرد خبیر ابوعثمان عمروبن بحر الجاحظ در فضائل ترکان و خصوصیات آنان از شجاعت و بلندهمتی و نیک آزمونی در خدمت به اسلام برای فتح بن خاقان وزیر متوکل نوشته است». و این رساله یک بار بطور کامل در مطبعة العمومیة در سال ۱۸۹۸ م. بچاپ رسیده و یکبار هم ضمن رسائل جاحظ چاپ شده است. ۱۱- المحاسن و الاضداد و العجائب و الغرائب که با حاشیه ای به زبان فرانسه به تصدی فان فلوتن نوشته شده در سال ۱۸۹۸ م. در لیدن بچاپ رسیده و در سال ۱۳۳۲ هـ .ق . در مطبعة العمومیة نیز چاپ شده است . (معجم المطبوعات). و او راست: کتاب نظم القرآن و کتاب المسائل فی القرآن. (الفهرست ص ۵۷). و کتاب التعبیر. (کشف الظنون ج ۱ ص ۲۹۱). و کتاب ردالنصاری. (کشف الظنون ج ۲ ص ۳۸۹). مؤلف معجم الادباء آرد: عمروبن بحربن محبوب ابوعثمان الجاحظ، مولای ابی القلمس عمروبن قلع الکنانی که یکی از نسابین است، میباشد. و یموت بن المزرّع گفته است که جاحظ خال «اُمی» است و جد وی فزاره است. وی سیاهی بود که برای عمروبن قلع الکنانی شترچرانی میکرده و ابوالقاسم البلخی گفت وی کنانی و اهل بصره است. هوش و سرعت انتقال و حافظهٔ او به پایه ای بود که قدرش بالا گرفت و آوازه اش شیوع یافت و مرزبانی گوید که المادّی حکایت کند کسی که جاحظ را دیده بود که در سیحان نان و ماهی میفروخت نقل کرد که جاحظ گفت: من از ابونواس یک سال بزرگترم و در اول سال ۱۵۰ هـ . ق. تولد شده ام و او در آخر آن سال. وی در سال ۲۵۵ در زمان خلافت المعتز باللّه درگذشت و متجاوز از نود سال عمر داشت. او از ابی عبیده و اصمعی و ابی زید الانصاری استماع حدیث کرده، و نحو را از ابوالحسن اخفش که دوست وی بود تعلیم گرفت، و علم کلام را از نظام آموخت، و فصاحت را شفاهاً از عرب فراگرفت. مرزبانی گوید که ابوبکر احمدبن علی گفت: ابوعثمان جاحظ از اصحاب نظام بود و در علم کلام تبحر و اطلاعات وسیعی داشته و در ضبط حدود آن بشدت میکوشید و از داناترین مردم در این علم و علوم دیگر دینی و دنیوی بوده است، و او را کتابهای مشهور و پرارزش بسیاری است که در نصرت دین و حکایت مذهب مخالفین و آداب و اخلاق و اقسام فنون تألیف کرده است و این کتابها میان مردم معروف و قدر و ارزش آن را میدانند. و چون شخص عاقل ممیز دربارهٔ کتب وی تدبر کند میفهمد که کتابهای او در پرورش عقل و آماده ساختن اذهان و معرفت اصول علم کلام بی نظیر هستند. وی در میان علمائی که آشنا به احوال رجال هستند و تمیز بین امور میدهند چه معتزله و چه غیر ایشان مقام بلند و مرتبهٔ ارجمندی دارد. او از ملازمین و خاصان محمدبن عبدالملک بوده است. (معجم الادباء ج ۱۶ صص ۷۴ -۷۶). از آراء وی اینکه میگوید: علوم و معارف ضروری و طبیعی است و هیچکدام از افعال عباد، اکتسابی او نیست و با ثمامةبن اشرس در اینکه مردم را جز اراده عملی نیست، هم عقیده بود، و این عقیده موجب و مستلزم آن است که عبادات از قبیل نماز، روزه، جهاد، حج، عمره و جز اینها و همچنین معاصی از قبیل ربا، شرب خمر و امثال اینها از اعمال عباد نباشد، زیرا اینها اراده نیستند بلکه کار و فعل هستند بنابراین ثواب و عقاب بر اعمال معنی ندارد. (الانساب سمعانی). رجوع به الانساب شود. مشیرالدولة آرد: وی تألیفات بسیار دارد از جمله «البیان و التبیین». در این کتاب اقسام بیان و برگزیدهٔ احادیث و خطبه ها را جمع کرده. در جاهائی از این کتاب میتوان اطلاعاتی راجع به کتب دورهٔ ساسانی و غیره بدست آورد. مسعودی در مروج الذهب او را افصح نویسندگان سلف دانسته و ابن خلدون از قول شیوخ زمان خود کتاب او را ستوده است. جاهائی از این کتاب اطلاعات وسیعی راجع به دورهٔ ساسانی به ما میدهد. (ایران باستان ج ۱ ص ۱۰۱). و رجوع به روضات الجنات ص ۵۰۳ و عیون الاخبار و تاریخ الخلفاء و کشف الظنون شود. صاحب اسماءالمؤلفین آرد: آثار جاحظ: اخلاق الشطار. اخلاق الملوک. البیان و التبیین. تحصین الاموال. جوابات کتاب المعرفة. حانوت عطار. الرد علی اصحاب الالهام. الرد علی المشبة. ردالنصاری. رسالة فی الحسد. سحر البیان. سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف. عناصر الادب. فضیلة المعتزلة. کتاب آی القرآن. کتاب الابل. کتاب الاخبار. کتاب الاخوان. کتاب الاستبداد و المشاورة فی الحروب. کتاب الاستطاعة. کتاب الاصنام. کتاب الاعتزال. کتاب الامامة. کتاب الامثال. کتاب الامصار. کتاب الانس و السکن. کتاب البخلاء. کتاب البغل. کتاب البلدان. کتاب التربیع. کتاب التسویة بین العرب و العجم. کتاب التعبیر. کتاب التفکر و الاعتبار. کتاب الجواری. کتاب الحجر و الفتوة. کتاب الحزم و الجزم. کتاب الحیوان. کتاب الخطاب فی التوحید. کتاب الدلال. کتاب السلطان. کتاب السلوک. کتاب السودان. کتاب الشارب و المشروب. کتاب الصرحاء و الهجناء. کتاب صناعة الکلام. کتاب الصولجان. کتاب الطبایع. کتاب الطفیلیین. کتاب العثمانیة. کتاب العُرْس و العرائس. کتاب الفتیان. کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم. کتاب فخر القحطانیة و العدنانیة. کتاب القرآن. کتاب اللصوص. کتاب المحاسن و الاضداد. کتاب المزاح و الجد. کتاب المعرفة. کتاب المعلمین. کتاب المغنیین. کتاب مناقب ضدالخلافة و فضائل الاتراک. کتاب الناشی و المتلاشی. کتاب النبی و المتنبی. کتاب النجم و جوابه. کتاب النرد و الشطرنج. کتاب النساء. کتاب الوعد. کتاب الوکلاء و المتوکلین. کتاب الهدایا. مسائل کتاب المعرفه. معانی القرآن. مقالة فی اصول الدین. نظم القرآن. نقض الطب. نوادر الجن. (اسماء المؤلفین ستون ۸۰۲ -۸۰۳).