جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
دیدن خواجه طوطیان هندوستان و رسانیدن پیغام طوطی
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1587 تا 1602
نام حکایت : بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
بخش : 3 از 13
بیت ۱: چونکه تا اَقصایِ هِندُستان رَسید / در بیابان ، طوطیِ چَندی بِدید
قافیه: رَسید / بِدید
ردیف: ندارد
معنی: هنگامی که بازرگان به دوردستترین نقاط هندوستان رسید، در میان دشت و بیابان، گروهی از طوطیان را مشاهده کرد.
بیت ۲: مَرکَب اِستانید پَس آواز داد / آن سَلام و آن اَمانَت باز داد
قافیه: آواز داد / باز داد
ردیف: ندارد
معنی: اسب و مرکب خویش را متوقف کرد، آنگاه با صدای بلند آن درود و پیام امانتِ طوطیِ در قفس را به آنان رساند.
بیت ۳: طوطیی زآن طوطیان ، لَرزید بَس / اوفتاد و مُرد و بُگسُستَش نَفَس
قافیه: بَس / نَفَس
ردیف: ندارد
معنی: ناگهان یکی از آن طوطیانِ آزاد به شدت به خود لرزید، بر زمین افتاد، جان سپرد و نفسش بند آمد.
بیت ۴: شُد پَشیمان خواجه از گُفتِ خَبَر / گفت : رَفتَم در هَلاکِ جانْوَر
قافیه: خَبَر / جانْوَر
ردیف: ندارد
معنی: بازرگان از بازگو کردن آن پیام سخت پشیمان شد و با خود گفت: دریغ که من با این سخن، باعث نابودی این پرندهٔ بیگناه شدم.
بیت ۵: این مَگَر خویش است با آن طوطیَک / این مَگَر دو جِسم بود و روح ، یِک
قافیه: طوطیَک / یِک
ردیف: ندارد
معنی: گویی این پرنده با آن طوطیِ من خویشاوند و همپیوند بوده است؛ انگار این دو دارای دو کالبد جداگانه اما یک روح واحد بودهاند.
بیت ۶: این چِرا کَردَم ؟ چِرا دادَم پَیام ؟ / سوختَم بیچاره را زین گُفتِ خام
قافیه: پَیام / خام
ردیف: ندارد
معنی: چرا دست به چنین کاری زدم و چرا این پیام را رساندم؟ با این سخنِ نسنجیده و ناپخته، این پرندهٔ بیچاره را سوزاندم و هلاک کردم.
بیت ۷: این زَبان چون سَنگ و ، هَم آهَنوَش است / وآنچه بِجهَد از زَبان ، چون آتَش است
قافیه: آهَنوَش / آتَش
ردیف: است
آرایه: تشبیه (تشبیه زبان و لبها به سنگ چخماق و آهن، و تشبیه کلامی که از زبان میجهد به جرقهٔ آتش).
معنی: این زبان و دهان آدمی همچون سنگ چخماق و آهن است، و سخنی که از آن بیرون میجهد همانند جرقهٔ آتشِ سوزان است.
بیت ۸: سَنگ و آهَن را مَزَن بَر هَم ، گِزاف / گَه زِ رویِ نَقل و ، گَه از رویِ لاف
قافیه: گِزاف / لاف
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (کنایه از پرهیز از پرگویی، سخنچینی و لاف زدن بیحساب).
معنی: بیهوده و بیمحابا سنگ و آهن را بر هم مکوب (زبان به سخنِ بیفکر مگشای)؛ چه از روی نقل قول و روایت دیگران، و چه از سر خودستایی و لاف گزاف.
بیت ۹: زآنکه تاریکی است و هَر سو پَنبهزار / در میانِ پَنبه ، چون باشَد شَرار ؟
قافیه: پَنبهزار / شَرار
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («تاریکی» استعاره از غفلت و جهل جهان؛ «پنبهزار» استعاره از دلهای مستعد و آسیبپذیر مردم؛ «شرار» استعاره از سخن نسنجیده و فتنهانگیز)، استفهام انکاری.
معنی: زیرا فضای جهان تاریک و غفلتزده است و در هر سوی آن انباری از پنبه انباشته شده؛ در میان پنبهزار، برافروختن جرقهٔ آتش چه جایز و عاقلانه است؟
بیت ۱۰: ظالِم آن قَومی که چَشمان دوختَند / زآن سُخَنها ، عالَمی را سوختَند
قافیه: دوختَند / سوختَند
ردیف: ندارد
معنی: ستمگرند آن گروهی که چشم حقیقتبین را بستند و با سخنان نسنجیده و آتشین خود، جهانی را به آتش کشیدند و ویران کردند.
بیت ۱۱: عالَمی را یِک سُخَن ، ویران کُنَد / روبَهانِ مُرده را شیران کُنَد
قافیه: ویران / شیران
ردیف: کُنَد
آرایه: تضاد و اغراق (ویران کردن جهان با یک کلام، و تبدیل روبهانِ ترسو و مرده به شیران دلاور).
معنی: یک کلام میتواند جهانی را به نابودی بکشاند، و همزمان یک سخنِ حیاتبخش قادر است روبهانِ ترسو و بیجان را به شیرانی دلیر و نیرومند تبدیل کند.
بیت ۱۲: جانها در اَصلِ خود عیسیدَم است / یِک دَمَش زَخم است و ، دیگَر مَرهَم است
قافیه: عیسیدم / مَرهَم
ردیف: است
آرایه: تلمیح (اشاره به معجزهٔ دمِ مسیحایی حضرت عیسی در زندهکردن مردگان)، تضاد (زخم / مرهم).
معنی: ارواح انسانی در سرشت و گوهر اصلی خویش دارای نَفَسِ حیاتبخش مسیحاییاند؛ اما اگر به غفلت آلوده شوند یک نَفَسِ کلامشان زخم میزند، و اگر پاک باشند نَفَس دیگرشان مرهم و شفاست.
بیت ۱۳: گَر حِجاب از جانها بَرخاستی / گُفتِ هَر جانی ، مَسیحآساستی
قافیه: بَرخاستی / مَسیحآساستی
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه («مسیحآسا»؛ تشبیه کلامِ روحِ پاکشده از حجاب به دمِ مسیح).
معنی: اگر پردههای غفلت و خودخواهی از برابر ارواح کنار میرفت، سخن و کلام هر انسانی همچون دمِ حضرت عیسی (ع) جانبخش و احیاگر میبود.
بیت ۱۴: گَر سُخَن خواهی که گویی چون شِکَر / صَبر کُن از حِرص و ، این حَلوا مَخوَر
قافیه: شِکَر / مَخوَر
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه («سخن چون شکر»)، استعاره مصرحه («حلوا» استعاره از لذت پرگویی و خودنمایی در کلام).
معنی: اگر آرزو داری که سخنانی شیرین، اثرگذار و دلنشین بر زبان آوری، در برابر حرصِ سخن گفتن شکیبایی بورز و از خوردن این حلوای پرگویی بپرهیز.
بیت ۱۵: صَبر ، باشَد مُشتَهایِ زیرَکان / هَست حَلوا ، آرزویِ کودَکان
قافیه: زیرَکان / کودَکان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و تمثیل (مقایسهٔ صبر و خویشتنداری عاقلان با شیرینیپرستیِ کودکان).
معنی: شکیبایی و خودنگهداری غذای دلخواه خردمندان و زیرکان است، در حالی که شیرینی و حلوا (لذتهای زودگذر و خودنمایی) آرزوی کودکانِ خام است.
بیت ۱۶: هَر که صَبر آرَد ، گَردون بَر رَوَد / هَر که حَلوا خورَد ، واپَستر شَوَد
قافیه: بَر رَوَد / واپَستر شَوَد (همآوایی قافیه در مثنوی)
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (بر رفتن به آسمان / واپستر شدن و عقب ماندن).
معنی: هر انسانی که صبر و خویشتنداری پیشه سازد، به اوج آسمان و کمال عروج میکند؛ و هر کس که در پی شیرینیِ هوس و پرگویی برود، در مسیر رشد واپستر میماند و سقوط میکند.