باز هم در بیان قصه مکر خرگوش

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1107 تا 1149

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۲۱ از 34

بیت ۱: در شدن ، خرگوش بس تاخیر کرد / مکرها با خویشتن ، تقریر کرد

• قافیه: تأخیر / تقریر

• ردیف: کرد

• آرایه: جناس ناقص شبه‌اشتقاق (تأخیر / تقریر)، مراعات نظیر (مکر، تقریر).

• معنی: خرگوش در رفتن به سوی شیر تعلل و درنگ فراوانی کرد، و در خلوت خود نقشه‌ها و حیلت‌های گوناگونی را سنجید و در اندیشه استوار ساخت.

بیت ۲: در ره آمد بعد تاخیر دراز / تا به گوش شیر گوید یک دو راز

• قافیه: دراز / راز

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص (دراز / راز)، کنایه («یک دو راز گفتن» کنایه از نجوا کردن سخنان فریبنده و سرنوشت‌ساز).

• معنی: پس از درنگی طولانی روانهٔ راه شد تا به گوش شیر چند نکته و راز پوشیده را بازگوید.

بیت ۳: تا چه عالم هاست در سودای عقل / تا چه با پهناست این دریای عقل

• قافیه: سودا / باپهنا

• ردیف: ـیِ عقل

• آرایه: اضافه تشبیهی (دریای عقل)، استعاره مکنیه (سودای عقل)، تکرار (تا چه، عقل).

• معنی: شگفتا که در افق و ژرفای اشتیاق عقل چه جهان‌های بی‌کرانی نهفته است، و این دریای بی‌انتهای خرد چقدر پهناور و فراخ است!

بیت ۴: صورت ما اندرین بحر عذاب / می دود چون کاسه ها بر روی آب

• قافیه: عُذاب / آب

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه تمثیلی (تشبیه کالبد مادی به کاسه‌های سبکِ شناور بر روی آب)، جناس ناقص اختلافی (عذاب / آب).

• معنی: کالبد و صورت ظاهری ما در این اقیانوس گوارا و حیات‌بخشِ عقل (بحر عُذاب)، همانند کاسه‌های چوبین یا سفالین بر سطح آب روان و شناورند.

بیت ۵: تا نشد پر بر سر دریا چو طشت / چون که پر شد طشت ، در وی غرق گشت

• قافیه: طَشت / گَشت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه تمثیلی (کاسه و طشت بر سر آب)، تضاد (بر سر دریا بودن / غرق گشتن)، تکرار (طشت، پر).

• معنی: تا زمانی که درون این ظرف (کالبد تن) از آب دریا پر نشده باشد، سبکبال بر روی آب شناور می‌ماند؛ اما همین که پر شد، در ژرفای دریا غرق و فانی می‌گردد.

بیت ۶: عقل ، پنهان است و ظاهر ، عالمی / صورت ما موج و ، یا از وی ، نمی

• قافیه: عالَمی / نَمی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (پنهان / ظاهر)، تشبیه بلیغ (صورت ما به موج یا نمِ دریا مانند شده)، مراعات نظیر (بحر، موج، نم).

• معنی: حقیقت عقل پنهان و ناپیداست در حالی که جهانی از آثار آن آشکار است؛ صورت و کالبد ما تنها موجی خرد یا رطوبتی ناچیز از آن اقیانوس بی‌کران است.

بیت ۷: هر چه صورت می وسیلت سازدش / زان وسیلت بحر ، دور اندازدش

• قافیه: سازدش / اندازدش

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اشتقاق (سازدش / اندازدش)، تکرار (وسیلت).

• معنی: هر ابزار و واسطهٔ ظاهری که صورت برای شناخت عقل به کار می‌گیرد، آن دریای حقیقت او را به سبب تکیه بر همان وسیلهٔ ناقص از خود دور می‌راند.

بیت ۸: تا نبیند دل ، دهنده راز را / تا نبیند تیر ، دورانداز را

• قافیه: راز / دورانداز

• ردیف: را

• آرایه: تمثیل (اسلوب معادله و تمثیل تیر و کماندار برای غفلت از فاعل حقیقی)، تکرار (تا نبیند).

• معنی: تا دلِ ظاهربین، بخشندهٔ اصلی الهامات و اسرار را نبیند؛ درست همانند تیری که هنگام پرتاب، کماندارِ دورپرواز خود را نمی‌بیند و علت حرکت را از خود می‌پندارد.

بیت ۹: اسب خود را یاوه داند وز ستیز / می دواند اسب خود در راه ، نیز

• قافیه: ستیز / نیز

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل (سوارکارِ ناآگاه و جویای اسب)، کنایه («یاوه دانستن» کنایه از گم‌شده پنداشتن).

• معنی: سوارکار از سر لجاجت و بی‌خبری گمان می‌کند اسبش گم شده است، و در همان حال بر پشت اسب نشسته و آن را با شتاب در جاده می‌دواند!

بیت ۱۰: اسب خود را یاوه داند آن جواد / و اسب خود او را کشان کرده چو باد

• قافیه: جَواد / باد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه («چو باد»)، جناس ناقص اختلافی (جواد / باد)، کنایه («یاوه دانستن» کنایه از گم‌کردن موهوم).

• معنی: آن سوار اسب تیزتک خود را مفقود می‌انگارد، در حالی که همان اسب او را با سرعتی چون باد به پیش می‌برد.

بیت ۱۱: در فغان و جست و جو آن خیره سر / هر طرف ، پرسان و جویان ، در به در

• قافیه: سَر / دَر

• ردیف: به در

• آرایه: مراعات نظیر (پرسان، جویان، جست‌وجو)، کنایه («خیره‌سر» کنایه از نادان و سرگشته؛ «دربه‌در» کنایه از آوارگی و تکاپوی بیهوده).

• معنی: آن نادانِ سرگردان با ناله و اضطراب به هر سویی می‌دود و خانه به خانه و دربه‌در، از هر کس سراغ اسبش را می‌گیرد.

بیت ۱۲: کان که دزدید اسب ما را کو و کیست ؟ / اینکه زیر ران توست ای خواجه چیست ؟

• قافیه: کیست / چیست

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام تحذیری و انکاری («اینکه زیر ران توست ای خواجه چیست؟»)، موازنه.

• معنی: فریاد می‌زند: آن کسی که اسب مرا دزدیده کجاست و کیست؟ و عاقلی به طعنه به او می‌گوید: ای بزرگوار، پس این حیوانی که بر پشتش سواری چیست؟!

بیت ۱۳: آری این اسب است ، لیکن اسب کو ؟ / با خود آ ، ای شهسوار اسب جو

• قافیه: کو / جو

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض‌نما (پارادوکسِ تصدیق و انکار)، کنایه («با خود آمدن» کنایه از بیداری، هشیاری و ترک غفلت).

• معنی: پاسخ می‌دهد: آری این مرکب است، اما آن اسب مقصود کجاست؟! ای تک‌سواری که در پی مرکب می‌گردی، به خویشتن بازگرد و بیدار شو!

بیت ۱۴: جان ، ز پیدایی و نزدیکی است گم / چون شکم پر آب و لب خشکی چو خم

• قافیه: گُم / خُم

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه انسانِ غافل به خمرهٔ پر از آب با لبه‌های خشک)، تضاد (شکم پر آب / لب خشک)، علت‌شناسی عرفانی (خفای ناشی از شدت ظهور).

• معنی: روح و حضور حق از فرط آشکاری و نهایت نزدیکی از دیده‌ها پنهان مانده است؛ درست مانند خمره‌ای که درونش مالامال از آب است اما دهانه و لبه‌هایش خشکیده است.

بیت ۱۵: کی ببینی سرخ و سبز و فور را / تا نبینی پیش از این سه ، نور را

• قافیه: فور / نور

• ردیف: را

• آرایه: مراعات نظیر (سرخ، سبز، فور [الوان] / نور)، استفهام انکاری.

• معنی: چگونه می‌توانی رنگ‌های گوناگون مانند سرخ و سبز و دیگر رنگ‌ها را درک کنی، مگر آنکه پیش از دیدن رنگ‌ها، تابش نور را دیده باشی؟

بیت ۱۶: لیک چون در رنگ گم شد هوش تو / شد ز نور ، آن رنگ ها روپوش تو

• قافیه: هوش / روپوش

• ردیف: تو

• آرایه: استعاره مصرحه («رنگ‌ها» استعاره از مظاهر کثرت و جلوه‌های دنیوی)، کنایه («روپوش شدن» کنایه از حجاب گشتن و مانع شهود شدن).

• معنی: اما از آنجا که عقل و حواست در جلوه‌گری این رنگ‌ها و کثرات مادی غرق شد، همان رنگ‌ها حجاب چشم تو گشتند و مانع دیدنِ نور اصلی شدند.

بیت ۱۷: چون که شب آن رنگ ها مستور بود / پس بدیدی دید رنگ از نور بود

• قافیه: مستور / نور

• ردیف: بود

• آرایه: تضاد (شب / نور)، تکرار (رنگ، نور، دید).

• معنی: وقتی شب فرارسید و همهٔ آن رنگ‌ها در ظلمت پنهان گشتند، آن‌گاه دریافتی که دیده شدنِ هر رنگی متکی به پرتو نور بوده است.

بیت ۱۸: نیست دید رنگ ، بی نور برون / همچنین رنگ خیال اندرون

• قافیه: برون / اندرون

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (برون / اندرون)، تمثیل (مقایسهٔ نور باطن با نور ظاهر).

• معنی: همان‌گونه که دیدن رنگ‌ها در عالم خارج بدون نورِ بیرونی ناممکن است، پدیدار شدن نقش‌ها و صورت‌های خیال در درون نیز وابسته به نور باطن است.

بیت ۱۹: این برون از آفتاب و از سها / و اندرون از عکس انوار علی

• قافیه: سُها / عُلی (انوارِ عُلی)

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (برون / اندرون، آفتاب [نماد اوج درخشش] / سُها [کم‌نورترین ستاره]).

• معنی: این روشنایی بیرونی از خورشید تابان یا ستارهٔ کم‌نورِ سُها سرچشمه می‌گیرد، اما آن نور درونی بازتابی از پرتوهای انوار قدسی و عالم والای معناست.

بیت ۲۰: نور نور چشم ، خود ، نور دل است / نور چشم ، از نور دل ها حاصل است

• قافیه: دل / حاصل

• ردیف: است

• آرایه: تکرار و اشتقاق (نور، چشم، دل)، بیان مراتب ادراک حسی و قلبی.

• معنی: روشنایی و نیروی بیناییِ چشم، خود برخاسته از نورِ دل و باطن است؛ آری، دیدِ ظاهری چشم از پرتوی نور دل‌ها پدید می‌آید.

بیت ۲۱: باز نور نور دل ، نور خداست / کو ز نور عقل و حس پاک و جداست

• قافیه: خدا / جدا

• ردیف: ـست

• آرایه: قاعدهٔ مراتب نوری، تضاد و تنزیه (منزه بودن نور الهی از ادراک حسی و عقل جزوی).

• معنی: و در مرتبه‌ای والاتر، نوربخشِ دل همان نور ذات پروردگار است، نوری که از سنخ روشنایی عقل جزوی و حواس مادی فراتر، پاک و منزه است.

بیت ۲۲: شب نبد نوری ، ندیدی رنگ را / پس به ضد نور ، پیدا شد تو را

• قافیه: رنگ را / تو را

• ردیف: را

• آرایه: اشاره به قاعدهٔ معرفت‌شناختی «تُعْرَفُ الأَشْیاءُ بِأَضْدادِها» (شناخت اشیا با اضداد)، تضاد (نور / ضد نور [تاریکی]).

• معنی: شب‌هنگام چون نوری نبود هیچ رنگی دیده نشد؛ پس حقیقت نور به واسطهٔ ضد خود (یعنی تاریکی شب) بر تو نمایان و شناخته گردید.

بیت ۲۳: دیدن نور است ، آنگه دید رنگ / وین به ضد نور ، دانی بی درنگ

• قافیه: رنگ / بی‌درنگ

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص (رنگ / بی‌درنگ)، تکرار (نور).

• معنی: نخست باید نور مشاهده شود تا سپس رنگ‌ها رخ بنمایند؛ و این واقعیت را تو بی‌درنگ از طریق ضدِ نور (ظلمت) درمی‌یابی.

بیت ۲۴: رنج و غم را حق پی آن آفرید / تا بدین ضد ، خوش دلی آید پدید

• قافیه: آفرید / پدید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (رنج و غم / خوش‌دلی)، تبیین فلسفهٔ وجودی شرور و رنج‌ها.

• معنی: پروردگار رنج و اندوه را از آن رو پدید آورد تا به واسطهٔ این ضد، گواراییِ شادی و آرامش آشکار و چشیدنی شود.

بیت ۲۵: پس نهانی ها به ضد پیدا شود / چون که حق را نیست ضد ، پنهان بود

• قافیه: پیدا / پنهان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (نهانی / پیدا، پیدا / پنهان)، استدلال برهانی بر خفای ذات حق به سبب بی‌همتایی.

• معنی: بدین‌ترتیب امور پوشیده با ضد خود آشکار می‌گردند؛ و از آنجا که برای ذات احدیت هیچ ضد، مثل و مانندی در هستی نیست، از تیررس درک حسی پنهان مانده است.

بیت ۲۶: که نظر بر نور بود ، آنگه به رنگ / ضد به ضد پیدا بود چون روم و زنگ

• قافیه: رنگ / زنگ

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تضاد (روم [سپیدپوستان] / زنگ [سیه‌پوستان زنگبار])، جناس ناقص اختلافی (رنگ / زنگ).

• معنی: دیدن نخست بر نور تعلق می‌گیرد و سپس به رنگ؛ پدیده‌ها به وسیلهٔ ضد خود جلوه‌گر می‌شوند، همان‌گونه که سپیدی رومی در تقابل با سیاهی زنگی آشکار می‌گردد.

بیت ۲۷: پس به ضد نور دانستی تو نور / ضد ضد را می نماید در صدور

• قافیه: نور / صدور

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (نور / صدور)، تکرار (ضد).

• معنی: پس تو نور را به کمک ضدِ آن درک کردی؛ چرا که هر ضدی در درون و سینهٔ انسان‌ها نمایانگر و شناسانندهٔ ضدِ خویش است.

بیت ۲۸: نور حق را نیست ضدی در وجود / تا به ضد ، او را توان پیدا نمود

• قافیه: وجود / نمود

• ردیف: ندارد

• آرایه: استدلال فلسفی و کلامی، جناس ناقص اختلافی (وجود / نمود).

• معنی: نور مطلق حق هیچ ضدی در پهنهٔ هستی ندارد تا بتوان او را از روی تقابل با ضدش پدیدار و شناسایی کرد.

بیت ۲۹: لا جرم ابصارنا لا تدرکه / و هو یدرک بین از موسی و که

• قافیه: لا تُدرِکُه / کَه (کوه)

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۱۰۳ سوره انعام: «لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ» و تجلی نور الهی بر کوه طور در برابر حضرت موسی).

• معنی: ناگزیر دیدگان ظاهری ما توان ادراک او را ندارند، و ادراک و احاطهٔ حق را در واقعهٔ کوه طور و عجز حضرت موسی (ع) به عیان بنگر.

بیت ۳۰: صورت از معنی ، چو شیر از بیشه دان / یا چو آواز و سخن ز اندیشه دان

• قافیه: بیشه / اندیشه

• ردیف: دان

• آرایه: تشبیه تمثیلی (تشبیه تجلی صورت از معنا به خروج شیر از بیشه، یا تجلی کلام از اندیشه)، مراعات نظیر (شیر، بیشه / آواز، سخن، اندیشه).

• معنی: پیدایش کالبد و صورت ظاهری از باطنِ معنا را همچون خروج شیر از بیشه بدان؛ یا آن را مانند آواز و سخنی بدان که از ژرفای فکر پدید می‌آید.

بیت ۳۱: این سخن و آواز ، از اندیشه خاست / تو ندانی بحر اندیشه کجاست

• قافیه: خاست / کجاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه تشبیهی (بحر اندیشه)، جناس ناقص اختلافی (خاست / کجاست).

• معنی: این صدا و کلامی که شنیده می‌شود از فکر برمی‌خیزد، اما تو سرچشمه و جایگاه آن اقیانوس بیکرانِ اندیشه را نمی‌دانی کجاست.

بیت ۳۲: لیک چون موج سخن دیدی لطیف / بحر آن دانی که باشد هم لطیف

• قافیه: لطیف (تکرار واژه در جایگاه قافیه)

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مکنیه و اضافه تشبیهی (موج سخن، بحر اندیشه)، برهان انّی (پی بردن از اثر به مؤثر).

• معنی: اما هنگامی که امواجِ کلام را نغز و لطیف یافتی، درمی‌یابی که اقیانوسِ آن اندیشه و معنا نیز بی‌گمان لطیف و زلال است.

بیت ۳۳: چون ز دانش ، موج اندیشه بتاخت / از سخن و آواز ، او صورت بساخت

• قافیه: بتاخت / بساخت

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (بتاخت / بساخت)، مراعات نظیر (دانش، موج، اندیشه، سخن، صورت).

• معنی: هنگامی که از دریای معرفت، موج اندیشه به خروش درآمد، از طنینِ کلام و صوت، صورتی محسوس و قابل دریافت پدید آورد.

بیت ۳۴: از سخن ، صورت بزاد و باز مرد / موج ، خود را باز اندر بحر برد

• قافیه: مُرد / بُرد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (بزاد / بمرد)، تشخیص (زاده شدن و مردن کلام)، جناس ناقص اختلافی (مرد / برد).

• معنی: از این سخن صورتی زاده شد و سپس فروخفت و مرد؛ درست همان‌طور که موج پس از برآمدن، دوباره خود را به درون دریا بازمی‌گرداند.

بیت ۳۵: صورت از بی صورتی آمد برون / باز شد که انا الیه راجعون

• قافیه: برون / راجعون

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین (اشاره به آیه ۱۵۶ سوره بقره: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»)، تضاد (صورت / بی‌صورتی)، قوس نزول و صعود در عرفان.

• معنی: صورت‌های این عالم همگی از خاستگاهِ بی‌صورتی و غیب ظاهر شدند، و سرانجام به مقتضای آیهٔ شریف «بازگشت همگان به سوی اوست» به اصل خود بازگشتند.

بیت ۳۶: پس تو را هر لحظه ، مرگ و رجعتی است / مصطفی فرمود ، دنیا ساعتی است

• قافیه: رجعت / ساعت

• ردیف: ـی است

• آرایه: تلمیح (اشاره به کلام نبوی: «الدُّنْيَا سَاعَةٌ فَاجْعَلْهَا طَاعَةً»)، جناس شبه‌اشتقاق (رجعت / ساعت).

• معنی: بنابراین در هر لحظه برای تو مرگی و بازگشتی دوباره رخ می‌دهد؛ چنان‌که رسول اکرم فرمود: دنیا بیش از یک ساعت (دمی کوتاه) نیست.

بیت ۳۷: فکر ما تیری است از هو در هوا / در هوا کی پاید ؟ آید تا خدا

• قافیه: هوا / خدا

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه اندیشه به تیر)، جناس تام (هو [ضمیر ذات حق] / هوا [فضا])، استفهام انکاری («در هوا کی پاید؟»).

• معنی: اندیشهٔ ما تیری پرتاب‌شده از جانب پروردگار (هو) در فضای هستی است؛ این تیر مگر چه مدت در فضا می‌ماند؟ سرانجام به سوی پیشگاه خدا بازمی‌گردد.

بیت ۳۸: هر نفس ، نو می شود دنیا و ما / بی خبر از نو شدن ، اندر بقا

• قافیه: ما / بقا

• ردیف: ندارد

• آرایه: تبیین قاعدهٔ عرفانی «تجدد امثال» و آفرینش مدام، تکرار (نو شدن).

• معنی: در هر دم و بازدم، جهان و وجود ما نوآفرینی و تازه می‌گردد؛ در حالی که ما به گمانِ پایداری و ثباتِ ظاهر، از این نو شدن لحظه‌به‌لحظه بی‌خبریم.

بیت ۳۹: عمر ، همچو ن جوی نو نو می رسد / مستمری می نماید در جسد

• قافیه: می‌رسد / جسد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه تمثیلی (تشبیه حیات به جریان آب جویبار که مدام آب نو در آن وارد می‌شود)، کنایه («مستمری نمودن» کنایه از پیوستگی ظاهری).

• معنی: عمر آدمی همانند آبِ جویباری است که پیوسته آب تازه‌ای در آن فرامی‌رسد، اما در کالبد ما چنین می‌نماید که جریانی ایستا، یکدست و مداوم است.

بیت ۴۰: آن ز تیزی ، مستمر شکل آمده است / چون شرر ، کش تیز جنبانی به دست

• قافیه: آمده است / به دست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تشبیه نقطهٔ جوّاله (گرداندن سریع اخگر آتش که دایره‌ای ممتد می‌سازد).

• معنی: این تداومِ ظاهری ناشی از سرعتِ فوق‌العادهٔ نو شدن است؛ درست مانند جرقهٔ آتشی که چون آن را به تندی در دست بچرخانی، خطی پیوسته به چشم می‌آید.

بیت ۴۱: شاخ آتش را بجنبانی به ساز / در نظر آتش نماید بس دراز

• قافیه: ساز / دراز

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل (شعلهٔ آتش‌گردان و پیدایش خط ممتد فرضی).

• معنی: اگر چوب‌دستیِ مشتعل را با چرخش پیوسته تکان دهی، آن پارهٔ آتش در دیدگان بیننده خطی کشیده و دراز جلوه می‌کند.

بیت ۴۲: این درازی مدت از تیزی صنع / می نماید سرعت انگیزی صنع

• قافیه: تیزی / سرعت‌انگیزی

• ردیف: صنع

• آرایه: جناس اشتقاق (صنع / صنع)، کنایه («تیزی صنع» کنایه از شتاب اعجاب‌آور در تجدید خلقت).

• معنی: این پندارِ امتداد و درازنای زمان، حاصل سرعت بی‌نظیر آفرینش الهی است و چابکی و پویایی شگفت‌آور خلقت را نشان می‌دهد.

بیت ۴۳: طالب این سر اگر علامه ای است / نک حسام الدین که سامی نامه ای است

• قافیه: علّامه / سامی‌نامه

• ردیف: ـی است

• آرایه: تلمیح و ستایش (ستایش حسام‌الدین چلبی، محرک سرایش مثنوی)، جناس ناقص شبه‌اشتقاق (علامه / سامی‌نامه).

• معنی: اگر جویندهٔ این راز بزرگ عارفی والامقام و علامه‌ای سترگ است، اینک حسام‌الدین حاضر است که کارنامه‌ای بلندمرتبه، نامور و شریف در معرفت دارد.