ماییم و می و مُطرب و این کنجِ خراب

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: خراب، شراب، عذاب، آب.

• ردیف: ندارد.

• وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (وزن رایج رباعی)

تحلیل بیت اول

متن: ماییم و می و مُطرب و این کنجِ خراب / جان و دل و جام و جامه پُر دُردِ شراب

۱. خط عروضی: ما-ییم-ُ مِی-ُ مُط-رِ-بُ این کُن-جِ خَ-راب جا-نُ دِ-لُ جا-مُ جا-مِ پُر دُر-دِ شَ-راب

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: — — U | U — — U | U — — U | U — (—) مصرع دوم: — — U | U — — U | U — — U | U — (—)

۳. ارکان عروضی: مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فَعَل

۴. نکات فنی (اختیارات):

• اشباع (بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه): در هجای سوم مصرع اول (مُ-تلفظِ "و" عطف در "ماییمُ") و هجای هفتم (تلفظ "و" در "میُ") از اختیار اشباع استفاده شده تا هجای کوتاه به بلند تبدیل شود و با رکن تطبیق یابد.

• حذف همزه: در "بُ-این" (مطرب و این)، همزه کلمه "این" حذف شده و نون ساکن به ضمه قبلی متصل گشته است (بُ-نین).

• هجای کشیده در پایان: واژه "خراب" و "شراب" هجای کشیده هستند (— U) که طبق قاعده شمیسا در انتهای مصراع، هجای کشیده معادل هجای بلند (—) محسوب شده و مصوت کوتاه پایانی نادیده گرفته می‌شود.

تحلیل بیت دوم

متن: فارغ ز امیدِ رحمت و بیمِ عذاب / آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب

۱. خط عروضی: فا-رِغ زِ اُ-می-دِ رَح-مَ-تُ بی-مِ عَ-ذاب آ-زاد زِ خا-کُ با-دُ اَ-ز آ-تَ-شُ آب

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: — — U | U — — U | U — — U | U — (—) مصرع دوم: — — U | U — — U | U — — U | U — (—)

۳. ارکان عروضی: مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فَعَل

۴. نکات فنی (اختیارات):

• ابدال: در ابتدای مصرع اول، "فا-رِغ-زِ" (— — U) دقیقاً معادل "مفعولُ" است.

• حذف همزه: در مصرع دوم، "اَ-ز آ-تَش" به صورت "اَ-زا-تَش" خوانده شده (حذف همزه "آتش" و اتصال به "از").

• کشش مصوت (اشباع): در "خا-کُ" و "با-دُ"، واو عطف به صورت کشیده تلفظ شده تا هجای بلند ایجاد کند.

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

• بیت ۱: ماییم و می و مُطرب و این کنجِ خراب / جان و دل و جام و جامه پُر دُردِ شراب

  • معنی: ما هستیم و باده و نوازنده در این گوشه‌ی ویران (خرابات)؛ تمام هستیِ باطنی ما (جان و دل) و تمام ظاهر و ابزار ما (جامه و جام) آمیخته به لُرد و ناخالصیِ شرابِ فقر و فنا شده است.

  • آرایه‌های ادبی:

    • مراعات نظیر: میان واژگان «می»، «مطرب»، «کنج خراب»، «جام» و «شراب» تناسب برقرار است.

    • واژه‌آرایی (نغمه حروف): تکرار صامت «م» در مصراع اول و «ج» در مصراع دوم که موسیقی درونی کلام را افزون کرده است.

    • لف و نشر: میان «جان و دل» (باطن) و «جام و جامه» (ظاهر) با «دُرد شراب» نوعی پیوستگی معنایی برقرار شده است.

• بیت ۲: فارغ ز امیدِ رحمت و بیمِ عذاب / آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب

  • معنی: از بندِ طمع به پاداش (بهشت) و ترس از مجازات (دوزخ) رها شده‌ایم و از قیدِ تعلقاتِ مادی و عناصر چهارگانه‌ی سازنده‌ی جهان جسمانی، به وارستگی کامل رسیده‌ایم.

  • آرایه‌های ادبی:

    • تضاد: تقابل میان «امید» و «بیم» و همچنین «رحمت» و «عذاب».

    • مراعات نظیر: ذکر عناصر چهارگانه (خاک، باد، آتش، آب).

    • کنایه: «آزاد بودن از چهار عنصر» کنایه از تجردِ روحانی و رهایی از زندانِ تن و عالم ماده است.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• مضامین شعر:

  • رندی و ملامتی‌گری (حضور در کنج خراب).

  • بی‌اعتنایی به ثواب و عقاب (عبور از خودپرستی در عبادت).

  • وارستگی از عالم خاک و نیل به مرتبه‌ی تجرد.