جلال‌الدین محمد بلخی

جلال‌الدین محمد بل...

جلال‌الدین محمد بلخی

مولانا

دنبال کننده 15

صفحه شخصی
منازعت امرا در ولیعهدی

منازعت امرا در ولیعهدی

منازعت امرا در ولیعهدی
1
یک امیری زان امیران، پیش رفتپیش آن قومِ وفااندیش رفت
2
گفت: اینک نایب آن مرد، مننایب عیسی، منم اندر زَمَن
3
اینک این طومار، برهان من استکین نیابت بعد از او، آنِ من است
4
آن امیر دیگر آمد از کمیندعوی او در خلافت، بُد همین
5
از بغل او نیز طوماری نمودتا برآمد هر دو را خشمِ جُهود
6
آن امیران دگر، یک‌یک قَطاربر کشیده، تیغ‌های آبدار
7
هر یکی را تیغ و طوماری به دستدر هم افتادند چون پیلان مست
8
صد هزاران مردِ تَرسا کُشته شدتا ز سرهای بریده پُشته شد
9
خون روان شد همچو سیل از چپ و راستکوه کوه اندر هوا، زین گَرد خاست
10
تخم‌های فتنه‌ها کو کِشته بودآفت سرهای ایشان گشته بود
11
جوزها بشکست و، آن کان مغز داشتبعدِ کُشتن، روحِ پاکِ نغز داشت
12
کُشتن و مُردن که بر نقشِ تن استچون انار و سیب را بشکستن است
13
آنچه شیرین است، آن شد ناردانگوآنکه پوسیده است، نَبوَد غیر بانگ
14
آنچه با معنی است، خود پیدا شودوآنچه پوسیده‌ست، آن رسوا شود
15
رو به معنی کوش، ای صورت‌پرستزآنکه معنی، بر تنِ صورت، پَرَست
16
همنشین اهل معنی باش تاهم عطا یابی و، هم باشی فَتی
17
جانِ بی‌معنی در این تن، بی‌خلافهست همچون تیغ چوبین، در غلاف
18
تا غلاف، اندر بُوَد، با قیمت استچون برون شد، سوختن را آلت است
19
تیغ چوبین را مَبَر در کارزاربنگر اول، تا نگردد کار، زار
20
گر بُوَد چوبین، برو دیگر طلبور بُوَد الماس، پیش آ با طَرَب
21
تیغ در زَرّادخانهٔ اولیاستدیدنِ ایشان، شما را کیمیاست
22
جمله دانایان همین گفته، همینهست دانا رَحمَةً لِلعالمین
23
گر اناری می‌خری، خندان بخرتا دهد خنده ز دانهٔ او خبر
24
ای مبارک خنده‌اش، کو از دهانمی‌نماید دل، چو دُر از دُرجِ جان
25
نامبارک خنده آن لاله بُودکز دهان او، سیاهیِ دل نمود
26
نار خندان، باغ را خندان کندصحبت مردانت، از مردان کند
27
گر تو سنگِ صخره و مرمر شویچون به صاحبدل رسی، گوهر شوی
28
مهر پاکان در میان جان، نِشاندل مده الّا به مهرِ دلخوشان
29
کوی نومیدی مرو، امیدهاستسوی تاریکی مرو، خورشیدهاست
30
دل تو را در کوی اهل دل کَشَدتن تو را در حبسِ آب و گِل کَشَد
31
هین غذای دل بده از همدلیرو بجو اقبال را از مُقبِلی
بر مبنای نسخه مُصَحَّحِ نیکلسون - نام حکایت : پادشاه جهود که نصرانیان را می کشت از بهر تعصب : در روزگاران گذشته، پادشاهی ستمگر بر سرزمین یهودیان فرمانروایی می‌کرد که دشمنی شدیدی با پیروان حضرت عیسی (ع) داشت. او از سر تعصب و ناآگاهی، حضرت موسی (ع) و حضرت عیسی (ع) را دو پیامبر با آیین‌هایی ناسازگار می‌پنداشت؛ حال آنکه هر دو از سرچشمه‌ای واحد برخاسته و در اصل دعوت الهی با یکدیگر همسو بودند. پادشاه قصد داشت آیین مسیحیت را از میان بردارد و پیروان آن را از باورهایشان دست بکشاند. در این میان، وزیر پادشاه مردی خردمند و دوراندیش بود که در اداره امور کشور به او مشورت می‌داد. وزیر به‌خوبی می‌دانست که باورهای ریشه‌دار مردم را نمی‌توان با تهدید و خشونت نابود کرد؛ بلکه فشار و سخت‌گیری بیشتر، گاه موجب استواری افزون‌تر ایمان و پایداری بیشتر مردم بر عقایدشان می‌شود. از همین رو، برای مقابله با تصمیم نابخردانه شاه، نقشه‌ای حساب‌شده طراحی کرد و او را نیز به اجرای آن راضی ساخت. طبق این تدبیر، قرار شد وزیر چنان وانمود کند که به آیین مسیحیت گرویده و از باورهای پیشین خود دست کشیده است. پادشاه نیز برای آنکه این ادعا را باورپذیر جلوه دهد، فرمان داد دست، گوش و بینی وزیر را ببرند و او را با ظاهری رنج‌دیده و آسیب‌دیده از دربار بیرون کنند تا زمینه اجرای نقشه فراهم شود و…
+
+
+

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

بحر: رمل مسدّس محذوف

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 696 تا 726

نام حکایت : پادشاه جهود که نصرانیان را می کشت از بهر تعصب


بیت ۱: یک امیری زان امیران، پیش رفت / پیش آن قومِ وفااندیش رفت

  • قافیه: پیش / وفااندیش

  • ردیف: رفت

  • معنی: یکی از آن دوازده امیر پیش‌قدم شد و به سوی آن مردم ساده‌دل و وفادار آمد.

بیت ۲: گفت: اینک نایب آن مرد، من / نایب عیسی، منم اندر زَمَن

  • قافیه: من / زَمَن

  • ردیف: ندارد

  • معنی: بانگ برآورد که: هان، جانشین آن وزیر بزرگ من هستم و در این روزگار تنها منم که خلیفه و نایب عیسی مسیح به شمار می‌آیم.

بیت ۳: اینک این طومار، برهان من است / کین نیابت بعد از او، آنِ من است

  • قافیه: برهان / آنِ

  • ردیف: من است

  • معنی: این طومار مکتوب دلیل آشکار من است که ثابت می‌کند مقام نیابت پس از درگذشت او، از آنِ من است.

بیت ۴: آن امیر دیگر آمد از کمین / دعوی او در خلافت، بُد همین

  • قافیه: کمین / همین

  • ردیف: ندارد

  • معنی: ناگهان امیری دیگر از کمینگاه درآمد و او نیز دقیقاً همین ادعای جانشینی و پیشوایی را مطرح ساخت.

بیت ۵: از بغل او نیز طوماری نمود / تا برآمد هر دو را خشمِ جُهود

  • قافیه: نمود / جُهود

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: کنایه («خشم جهود برآمدن» کنایه از تعصب کور، کینه‌توزی لجوجانه و خشم تباه‌کننده).

  • معنی: او نیز از زیر بغلش طوماری را آشکار کرد؛ در نتیجه خشم و لجاجتی کینه‌توزانه در هر دو پدیدار گشت.

بیت ۶: آن امیران دگر، یک‌یک قَطار / بر کشیده، تیغ‌های آبدار

  • قافیه: قطار / آبدار

  • ردیف: ندارد

  • معنی: دیگر امیران نیز یکی پس از دیگری در صفی به‌هم‌پیوسته درآمدند و شمشیرهای بران و تیز را از نیام برکشیدند.

بیت ۷: هر یکی را تیغ و طوماری به دست / در هم افتادند چون پیلان مست

  • قافیه: دست / مست

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن امیران فریب‌خورده به فیل‌های مست و مهارناپذیر).

  • معنی: در حالی که در یک دست هر کدام تیغ و در دست دیگرشان طوماری بود، دیوانه‌وار مانند پیلان مست به جان هم افتادند.

بیت ۸: صد هزاران مردِ تَرسا کُشته شد / تا ز سرهای بریده پُشته شد

  • قافیه: کُشته / پُشته

  • ردیف: شد

  • آرایه: اغراق در شمار کشتگان؛ جناس ناقص میان «کُشته» و «پُشته».

  • معنی: صدها هزار مرد مسیحی در این کارزار تباه شدند، تا آن‌جا که از سرهای از تن جدا شده تپه‌ها و پشته‌ها پدید آمد.

بیت ۹: خون روان شد همچو سیل از چپ و راست / کوه کوه اندر هوا، زین گَرد خاست

  • قافیه: راست / خاست

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشبیه صریح (روان شدن خون چون سیلاب)؛ اغراق در برافراشته شدن گردوغبار چون کوه در آسمان.

  • معنی: از هر سو خون مانند سیلاب جاری شد و از آشوب و تاخت‌وتاز آنان، توده‌هایی عظیم از غبار چون کوه در هوا برخاست.

بیت ۱۰: تخم‌های فتنه‌ها کو کِشته بود / آفت سرهای ایشان گشته بود

  • قافیه: کِشته / گشته

  • ردیف: بود

  • آرایه: استعاره مکنیه («تخم فتنه»)؛ جناس ناقص میان «کشته» و «گشته».

  • معنی: بذرهای فتنه‌ای که آن وزیر مکار کاشته بود، اینک ثمر داده و مایهٔ نابودی و بلای جان خود آنان شده بود.

بیت ۱۱: جوزها بشکست و، آن کان مغز داشت / بعدِ کُشتن، روحِ پاکِ نغز داشت

  • قافیه: مغز / نغز

  • ردیف: داشت

  • آرایه: تمثیل و استعاره (تشبیه قالب تن به گردو «جوز»، و روح مؤمن به مغز گردو).

  • معنی: پوست گردوها شکسته شد، اما آن‌که در باطن مغزی از معرفت داشت، پس از شکستن تن خاکی، روحی پاک و لطیف برایش ماند.

بیت ۱۲: کُشتن و مُردن که بر نقشِ تن است / چون انار و سیب را بشکستن است

  • قافیه: تن / بشکستن

  • ردیف: است

  • آرایه: تمثیل (مانند کردن مرگ جسمانی به شکافتن پوست میوه).

  • معنی: مرگ و نابودی که تنها بر صورت و کالبد خاکی می‌رسد، مانند شکافتن پوست انار و سیب است که به ذات گوهر آسیبی نمی‌زند.

بیت ۱۳: آنچه شیرین است، آن شد ناردانگ / وآنکه پوسیده است، نَبوَد غیر بانگ

  • قافیه: ناردانگ / بانگ

  • ردیف: ندارد

  • معنی: دانه‌های انار شیرین و سالم خود را آشکار می‌کنند، در حالی که میوهٔ پوک و پوسیده جز صدایی توخالی اثری ندارد.

بیت ۱۴: آنچه با معنی است، خود پیدا شود / وآنچه پوسیده‌ست، آن رسوا شود

  • قافیه: پیدا / رسوا

  • ردیف: شود

  • معنی: آن وجودی که بهره‌ای از حقیقت دارد به کمال جلوه‌گر می‌شود، و آنچه بی‌مایه و میان‌تهی است تباهی‌اش بر همگان فاش می‌گردد.

بیت ۱۵: رو به معنی کوش، ای صورت‌پرست / زآنکه معنی، بر تنِ صورت، پَرَست

  • قافیه: صورت‌پرست / پَرَست

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: جناس تام میان «صورت‌پرست» و «پَرَست» (بال‌وپر است)؛ تضاد میان «صورت» و «معنی».

  • معنی: ای ظاهرگرا، در پی باطن و حقیقت باش؛ چرا که معنا برای کالبد صورت مادی، مانند بال‌وپر پرواز است و کالبد بدون آن حرکتی ندارد.

بیت ۱۶: همنشین اهل معنی باش تا / هم عطا یابی و، هم باشی فَتی

  • قافیه: تا / فَتی

  • ردیف: ندارد

  • معنی: با صاحبدلان و اهل معنا همنشین شو تا هم از بخشش معنوی بهره‌مند شوی و هم به حقیقت جوانمردی دست یابی.

بیت ۱۷: جانِ بی‌معنی در این تن، بی‌خلاف / هست همچون تیغ چوبین، در غلاف

  • قافیه: بی‌خلاف / غلاف

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن روح تهی از معرفت به شمشیری چوبی در غلاف).

  • معنی: روحی که از نور حقیقت بی‌بهره باشد در کالبد تن، قطعاً همچون شمشیری چوبی است که در نیامی زیبا پنهان گشته باشد.

بیت ۱۸: تا غلاف، اندر بُوَد، با قیمت است / چون برون شد، سوختن را آلت است

  • قافیه: با قیمت / آلت

  • ردیف: است

  • معنی: تا زمانی که در نیام است گران‌بها جلوه می‌کند، اما چون بیرون کشیده شود جز هیزمی برای سوزاندن نیست.

بیت ۱۹: تیغ چوبین را مَبَر در کارزار / بنگر اول، تا نگردد کار، زار

  • قافیه: کارزار / زار

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: کنایه («کار زار گشتن» کنایه از رسوایی، شکست و درماندگی).

  • معنی: با سلاحی چوبین پای در میدان نبرد مگذار؛ نخست درونمایهٔ خود را بیازمای تا مبادا در کشاکش روزگار کارت به رسوایی بکشد.

بیت ۲۰: گر بُوَد چوبین، برو دیگر طلب / ور بُوَد الماس، پیش آ با طَرَب

  • قافیه: طلب / طَرَب

  • ردیف: ندارد

  • معنی: اگر دیدی ابزار جانت چوبین و توخالی است سلاحی راستین بجوی، و اگر از گوهر بران الماس بود با شور و شادی به میدان درآی.

بیت ۲۱: تیغ در زَرّادخانهٔ اولیاست / دیدنِ ایشان، شما را کیمیاست

  • قافیه: اولیاست / کیمیاست

  • ردیف: است

  • آرایه: استعاره و تشبیه (زرادخانه استعاره از ساحت قدسی اهل دل؛ تشبیه دیدار اولیا به کیمیا).

  • معنی: سلاح برندهٔ حق در اسلحه خانهٔ اولیای خدا نهفته است و دیدار و همنشینی با آنان مس وجود شما را به طلا بدل می‌سازد.

بیت ۲۲: جمله دانایان همین گفته، همین / هست دانا رَحمَةً لِلعالمین

  • قافیه: همین / رَحمَةً لِلعالمین

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضمین و تلمیح به آیهٔ شریفهٔ «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ».

  • معنی: همهٔ دانایان حقیقت متفق‌اند که انسان کامل و دانا، مایهٔ بخشایش و رحمتی فراگیر برای همهٔ اهل جهان است.

بیت ۲۳: گر اناری می‌خری، خندان بخر / تا دهد خنده ز دانهٔ او خبر

  • قافیه: خندان بخر / خبر

  • ردیف: ندارد

  • معنی: اگر اناری تهیه می‌کنی انار دهان‌گشوده و خندان را برگزین، تا آن شکافتگی از شیرینی و سلامت دانه‌های درونش به تو خبر دهد.

بیت ۲۴: ای مبارک خنده‌اش، کو از دهان / می‌نماید دل، چو دُر از دُرجِ جان

  • قافیه: دهان / جان

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن دل به مروارید تابان، و دهان یا سینه به دُرج و صندوقچهٔ گوهر).

  • معنی: فرخنده است لبخند انسان کاملی که با گشودن دهانش، صفای دلش همچون گوهری درخشان از صندوقچهٔ جان آشکار می‌شود.

بیت ۲۵: نامبارک خنده آن لاله بُود / کز دهان او، سیاهیِ دل نمود

  • قافیه: بُود / نمود

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشخیص (خنده و دهان برای گل لاله)؛ استعاره تمثیلی (سیاهی درون لاله استعاره از تباهی و نفاق باطنی).

  • معنی: اما خندهٔ گل لاله ناخجسته است؛ چرا که با باز شدن گلبرگ‌هایش، داغ سیاهی و تیرگی درونش هویدا می‌گردد.

بیت ۲۶: نار خندان، باغ را خندان کند / صحبت مردانت، از مردان کند

  • قافیه: خندان / مردان

  • ردیف: کند

  • آرایه: ارسال‌المثل؛ کنایه («از مردان کردن» کنایه از رساندن به کمال و کمال‌بخشی).

  • معنی: انار شکفته تمام بوستان را شاداب و خرم می‌سازد، و هم‌صحبتی با مردان حق نیز تو را در زمرهٔ واصلان و اهل کمال درمی‌آورد.

بیت ۲۷: گر تو سنگِ صخره و مرمر شوی / چون به صاحبدل رسی، گوهر شوی

  • قافیه: مرمر / گوهر

  • ردیف: شوی

  • معنی: حتی اگر در سختی و قساوت دل مانند سنگ خارا و مرمر باشی، به محض رسیدن به اهل معرفت، به گوهری گران‌بها دگرگون خواهی شد.

بیت ۲۸: مهر پاکان در میان جان، نِشان / دل مده الّا به مهرِ دلخوشان

  • قافیه: نِشان / دلخوشان

  • ردیف: ندارد

  • معنی: محبت و پیوند انسان‌های پاک را در باطن جان خود استوار ساز، و دلت را جز به دوستی آنان که با یاد حق دلشادند مسپار.

بیت ۲۹: کوی نومیدی مرو، امیدهاست / سوی تاریکی مرو، خورشیدهاست

  • قافیه: امید / خورشید

  • ردیف: هاست

  • آرایه: تضاد و مقابله میان «نومیدی» و «امید»، و «تاریکی» و «خورشید».

  • معنی: هرگز به وادی یأس و ناامیدی قدم مگذار چرا که امیدهای فراوان در پیش است؛ و به سوی تیرگی مرو که آفتاب‌های تابان حقیقت در انتظار توست.

بیت ۳۰: دل تو را در کوی اهل دل کَشَد / تن تو را در حبسِ آب و گِل کَشَد

  • قافیه: اهل دل / آب و گل

  • ردیف: کَشَد

  • آرایه: تقابل و تضاد میان کشش نورانی دل به سوی اهل معنا و جاذبهٔ اسارت‌بار تن به سوی خاک.

  • معنی: گوهر دل تو را به سوی انجمن صاحبدلان سوق می‌دهد، در حالی که تن خاکی‌ات تو را به سیاه‌چال مادیات و امیال نفسانی می‌کشاند.

بیت ۳۱: هین غذای دل بده از همدلی / رو بجو اقبال را از مُقبِلی

  • قافیه: همدلی / مُقبِلی

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: اشتقاق (شبه‌جناس) میان «اقبال» و «مُقبل».

  • معنی: هان! توشه و غذای باطن خود را از هم‌سخنی با اهل معرفت برگیر، و نیک‌بختی و سعادت ابدی را از همراهی با انسان‌های سعادتمند و پذیرفته‌شدهٔ حق طلب کن.

قسمت نظرات برای این شعر غیر فعال است.
خارج می‌شوید؟

برای خروج از سایت اطمینان دارید؟

برای دسترسی باید وارد شوید