جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
منازعت امرا در ولیعهدی
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 696 تا 726
نام حکایت : پادشاه جهود که نصرانیان را می کشت از بهر تعصب
بیت ۱: یک امیری زان امیران، پیش رفت / پیش آن قومِ وفااندیش رفت
قافیه: پیش / وفااندیش
ردیف: رفت
معنی: یکی از آن دوازده امیر پیشقدم شد و به سوی آن مردم سادهدل و وفادار آمد.
بیت ۲: گفت: اینک نایب آن مرد، من / نایب عیسی، منم اندر زَمَن
قافیه: من / زَمَن
ردیف: ندارد
معنی: بانگ برآورد که: هان، جانشین آن وزیر بزرگ من هستم و در این روزگار تنها منم که خلیفه و نایب عیسی مسیح به شمار میآیم.
بیت ۳: اینک این طومار، برهان من است / کین نیابت بعد از او، آنِ من است
قافیه: برهان / آنِ
ردیف: من است
معنی: این طومار مکتوب دلیل آشکار من است که ثابت میکند مقام نیابت پس از درگذشت او، از آنِ من است.
بیت ۴: آن امیر دیگر آمد از کمین / دعوی او در خلافت، بُد همین
قافیه: کمین / همین
ردیف: ندارد
معنی: ناگهان امیری دیگر از کمینگاه درآمد و او نیز دقیقاً همین ادعای جانشینی و پیشوایی را مطرح ساخت.
بیت ۵: از بغل او نیز طوماری نمود / تا برآمد هر دو را خشمِ جُهود
قافیه: نمود / جُهود
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه («خشم جهود برآمدن» کنایه از تعصب کور، کینهتوزی لجوجانه و خشم تباهکننده).
معنی: او نیز از زیر بغلش طوماری را آشکار کرد؛ در نتیجه خشم و لجاجتی کینهتوزانه در هر دو پدیدار گشت.
بیت ۶: آن امیران دگر، یکیک قَطار / بر کشیده، تیغهای آبدار
قافیه: قطار / آبدار
ردیف: ندارد
معنی: دیگر امیران نیز یکی پس از دیگری در صفی بههمپیوسته درآمدند و شمشیرهای بران و تیز را از نیام برکشیدند.
بیت ۷: هر یکی را تیغ و طوماری به دست / در هم افتادند چون پیلان مست
قافیه: دست / مست
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن امیران فریبخورده به فیلهای مست و مهارناپذیر).
معنی: در حالی که در یک دست هر کدام تیغ و در دست دیگرشان طوماری بود، دیوانهوار مانند پیلان مست به جان هم افتادند.
بیت ۸: صد هزاران مردِ تَرسا کُشته شد / تا ز سرهای بریده پُشته شد
قافیه: کُشته / پُشته
ردیف: شد
آرایه: اغراق در شمار کشتگان؛ جناس ناقص میان «کُشته» و «پُشته».
معنی: صدها هزار مرد مسیحی در این کارزار تباه شدند، تا آنجا که از سرهای از تن جدا شده تپهها و پشتهها پدید آمد.
بیت ۹: خون روان شد همچو سیل از چپ و راست / کوه کوه اندر هوا، زین گَرد خاست
قافیه: راست / خاست
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه صریح (روان شدن خون چون سیلاب)؛ اغراق در برافراشته شدن گردوغبار چون کوه در آسمان.
معنی: از هر سو خون مانند سیلاب جاری شد و از آشوب و تاختوتاز آنان، تودههایی عظیم از غبار چون کوه در هوا برخاست.
بیت ۱۰: تخمهای فتنهها کو کِشته بود / آفت سرهای ایشان گشته بود
قافیه: کِشته / گشته
ردیف: بود
آرایه: استعاره مکنیه («تخم فتنه»)؛ جناس ناقص میان «کشته» و «گشته».
معنی: بذرهای فتنهای که آن وزیر مکار کاشته بود، اینک ثمر داده و مایهٔ نابودی و بلای جان خود آنان شده بود.
بیت ۱۱: جوزها بشکست و، آن کان مغز داشت / بعدِ کُشتن، روحِ پاکِ نغز داشت
قافیه: مغز / نغز
ردیف: داشت
آرایه: تمثیل و استعاره (تشبیه قالب تن به گردو «جوز»، و روح مؤمن به مغز گردو).
معنی: پوست گردوها شکسته شد، اما آنکه در باطن مغزی از معرفت داشت، پس از شکستن تن خاکی، روحی پاک و لطیف برایش ماند.
بیت ۱۲: کُشتن و مُردن که بر نقشِ تن است / چون انار و سیب را بشکستن است
قافیه: تن / بشکستن
ردیف: است
آرایه: تمثیل (مانند کردن مرگ جسمانی به شکافتن پوست میوه).
معنی: مرگ و نابودی که تنها بر صورت و کالبد خاکی میرسد، مانند شکافتن پوست انار و سیب است که به ذات گوهر آسیبی نمیزند.
بیت ۱۳: آنچه شیرین است، آن شد ناردانگ / وآنکه پوسیده است، نَبوَد غیر بانگ
قافیه: ناردانگ / بانگ
ردیف: ندارد
معنی: دانههای انار شیرین و سالم خود را آشکار میکنند، در حالی که میوهٔ پوک و پوسیده جز صدایی توخالی اثری ندارد.
بیت ۱۴: آنچه با معنی است، خود پیدا شود / وآنچه پوسیدهست، آن رسوا شود
قافیه: پیدا / رسوا
ردیف: شود
معنی: آن وجودی که بهرهای از حقیقت دارد به کمال جلوهگر میشود، و آنچه بیمایه و میانتهی است تباهیاش بر همگان فاش میگردد.
بیت ۱۵: رو به معنی کوش، ای صورتپرست / زآنکه معنی، بر تنِ صورت، پَرَست
قافیه: صورتپرست / پَرَست
ردیف: ندارد
آرایه: جناس تام میان «صورتپرست» و «پَرَست» (بالوپر است)؛ تضاد میان «صورت» و «معنی».
معنی: ای ظاهرگرا، در پی باطن و حقیقت باش؛ چرا که معنا برای کالبد صورت مادی، مانند بالوپر پرواز است و کالبد بدون آن حرکتی ندارد.
بیت ۱۶: همنشین اهل معنی باش تا / هم عطا یابی و، هم باشی فَتی
قافیه: تا / فَتی
ردیف: ندارد
معنی: با صاحبدلان و اهل معنا همنشین شو تا هم از بخشش معنوی بهرهمند شوی و هم به حقیقت جوانمردی دست یابی.
بیت ۱۷: جانِ بیمعنی در این تن، بیخلاف / هست همچون تیغ چوبین، در غلاف
قافیه: بیخلاف / غلاف
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن روح تهی از معرفت به شمشیری چوبی در غلاف).
معنی: روحی که از نور حقیقت بیبهره باشد در کالبد تن، قطعاً همچون شمشیری چوبی است که در نیامی زیبا پنهان گشته باشد.
بیت ۱۸: تا غلاف، اندر بُوَد، با قیمت است / چون برون شد، سوختن را آلت است
قافیه: با قیمت / آلت
ردیف: است
معنی: تا زمانی که در نیام است گرانبها جلوه میکند، اما چون بیرون کشیده شود جز هیزمی برای سوزاندن نیست.
بیت ۱۹: تیغ چوبین را مَبَر در کارزار / بنگر اول، تا نگردد کار، زار
قافیه: کارزار / زار
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه («کار زار گشتن» کنایه از رسوایی، شکست و درماندگی).
معنی: با سلاحی چوبین پای در میدان نبرد مگذار؛ نخست درونمایهٔ خود را بیازمای تا مبادا در کشاکش روزگار کارت به رسوایی بکشد.
بیت ۲۰: گر بُوَد چوبین، برو دیگر طلب / ور بُوَد الماس، پیش آ با طَرَب
قافیه: طلب / طَرَب
ردیف: ندارد
معنی: اگر دیدی ابزار جانت چوبین و توخالی است سلاحی راستین بجوی، و اگر از گوهر بران الماس بود با شور و شادی به میدان درآی.
بیت ۲۱: تیغ در زَرّادخانهٔ اولیاست / دیدنِ ایشان، شما را کیمیاست
قافیه: اولیاست / کیمیاست
ردیف: است
آرایه: استعاره و تشبیه (زرادخانه استعاره از ساحت قدسی اهل دل؛ تشبیه دیدار اولیا به کیمیا).
معنی: سلاح برندهٔ حق در اسلحه خانهٔ اولیای خدا نهفته است و دیدار و همنشینی با آنان مس وجود شما را به طلا بدل میسازد.
بیت ۲۲: جمله دانایان همین گفته، همین / هست دانا رَحمَةً لِلعالمین
قافیه: همین / رَحمَةً لِلعالمین
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح به آیهٔ شریفهٔ «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ».
معنی: همهٔ دانایان حقیقت متفقاند که انسان کامل و دانا، مایهٔ بخشایش و رحمتی فراگیر برای همهٔ اهل جهان است.
بیت ۲۳: گر اناری میخری، خندان بخر / تا دهد خنده ز دانهٔ او خبر
قافیه: خندان بخر / خبر
ردیف: ندارد
معنی: اگر اناری تهیه میکنی انار دهانگشوده و خندان را برگزین، تا آن شکافتگی از شیرینی و سلامت دانههای درونش به تو خبر دهد.
بیت ۲۴: ای مبارک خندهاش، کو از دهان / مینماید دل، چو دُر از دُرجِ جان
قافیه: دهان / جان
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن دل به مروارید تابان، و دهان یا سینه به دُرج و صندوقچهٔ گوهر).
معنی: فرخنده است لبخند انسان کاملی که با گشودن دهانش، صفای دلش همچون گوهری درخشان از صندوقچهٔ جان آشکار میشود.
بیت ۲۵: نامبارک خنده آن لاله بُود / کز دهان او، سیاهیِ دل نمود
قافیه: بُود / نمود
ردیف: ندارد
آرایه: تشخیص (خنده و دهان برای گل لاله)؛ استعاره تمثیلی (سیاهی درون لاله استعاره از تباهی و نفاق باطنی).
معنی: اما خندهٔ گل لاله ناخجسته است؛ چرا که با باز شدن گلبرگهایش، داغ سیاهی و تیرگی درونش هویدا میگردد.
بیت ۲۶: نار خندان، باغ را خندان کند / صحبت مردانت، از مردان کند
قافیه: خندان / مردان
ردیف: کند
آرایه: ارسالالمثل؛ کنایه («از مردان کردن» کنایه از رساندن به کمال و کمالبخشی).
معنی: انار شکفته تمام بوستان را شاداب و خرم میسازد، و همصحبتی با مردان حق نیز تو را در زمرهٔ واصلان و اهل کمال درمیآورد.
بیت ۲۷: گر تو سنگِ صخره و مرمر شوی / چون به صاحبدل رسی، گوهر شوی
قافیه: مرمر / گوهر
ردیف: شوی
معنی: حتی اگر در سختی و قساوت دل مانند سنگ خارا و مرمر باشی، به محض رسیدن به اهل معرفت، به گوهری گرانبها دگرگون خواهی شد.
بیت ۲۸: مهر پاکان در میان جان، نِشان / دل مده الّا به مهرِ دلخوشان
قافیه: نِشان / دلخوشان
ردیف: ندارد
معنی: محبت و پیوند انسانهای پاک را در باطن جان خود استوار ساز، و دلت را جز به دوستی آنان که با یاد حق دلشادند مسپار.
بیت ۲۹: کوی نومیدی مرو، امیدهاست / سوی تاریکی مرو، خورشیدهاست
قافیه: امید / خورشید
ردیف: هاست
آرایه: تضاد و مقابله میان «نومیدی» و «امید»، و «تاریکی» و «خورشید».
معنی: هرگز به وادی یأس و ناامیدی قدم مگذار چرا که امیدهای فراوان در پیش است؛ و به سوی تیرگی مرو که آفتابهای تابان حقیقت در انتظار توست.
بیت ۳۰: دل تو را در کوی اهل دل کَشَد / تن تو را در حبسِ آب و گِل کَشَد
قافیه: اهل دل / آب و گل
ردیف: کَشَد
آرایه: تقابل و تضاد میان کشش نورانی دل به سوی اهل معنا و جاذبهٔ اسارتبار تن به سوی خاک.
معنی: گوهر دل تو را به سوی انجمن صاحبدلان سوق میدهد، در حالی که تن خاکیات تو را به سیاهچال مادیات و امیال نفسانی میکشاند.
بیت ۳۱: هین غذای دل بده از همدلی / رو بجو اقبال را از مُقبِلی
قافیه: همدلی / مُقبِلی
ردیف: ندارد
آرایه: اشتقاق (شبهجناس) میان «اقبال» و «مُقبل».
معنی: هان! توشه و غذای باطن خود را از همسخنی با اهل معرفت برگیر، و نیکبختی و سعادت ابدی را از همراهی با انسانهای سعادتمند و پذیرفتهشدهٔ حق طلب کن.