به سخن آمدن طفل در میان آتش

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 783 تا 811

حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاکت دین عیسی سعی نمود

بیت ۱: یک زنی با طفل آورد آن جُهود / پیش آن بُت، و آتش اندر شعله بود

• قافیه: جُهود / بود

• ردیف: ندارد

• معنی: آن پادشاه جهود زنی را همراه با کودکش نزد آن بت آورد، در حالی که آتش خندق با شدّت زبانه می‌کشید.

بیت ۲: طفل از او بِستَد در آتش درفکند / زن بترسید و دل از ایمان بِکَند

• قافیه: درفکند / بِکَند

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دل از ایمان کندن» کنایه از تزلزل، سستی در باور و دست کشیدن از عقیده).

• معنی: مأموران شاه کودک را از مادر گرفتند و در آتش انداختند؛ زن از هول آن صحنه به وحشت افتاد و از سر عاطفهٔ مادری، نزدیک بود از ایمان خود دست بکشد.

بیت ۳: خواست تا او سجده آرد پیش بُت / بانگ زد آن طفل کِاِنّی لَم اَمُت

• قافیه: بُت / لَم اَمُت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح به اعجاز سخن گفتن طفل در گهواره مانند حضرت عیسی (ع) و سخن گفتن کودک در آتش («إنّی لَمْ أَمُت»).

• معنی: زن خواست در برابر بت سجده کند تا فرزندش نسوزد، که ناگهان طفل از میان شعله‌ها فریاد برآورد: همانا من نمرده‌ام و در امانم!

بیت ۴: اندر آ ای مادر! اینجا من خوشم / گرچه در صورت، میانِ آتشم

• قافیه: خوشم / آتشم

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد میان «صورت» و «معنی» (در ظاهر میان آتش بودن، اما در باطن در آسایش و خوشی به سر بردن).

• معنی: ای مادر به درون آتش بیا که من در اینجا غرق شادمانی‌ام، هرچند به ظاهر در میان شعله‌های آتش قرار دارم.

بیت ۵: چشم‌بند است آتش از بهر حِجاب / رحمت است این سر برآورده ز جَیب

• قافیه: حِجاب / جَیب

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره و تناقض (آتش چشم‌بند و پردهٔ حجاب برای نااهلان، و باطنش رحمت)؛ کنایه («سر برآوردن از جیب» کنایه از آشکار و متجلی شدن).

• معنی: این آتش تنها چشم‌بند و پرده‌ای برای نامحرمان است؛ در حالی که در باطن، رحمت الهی است که گریبان گشوده و جلوه‌گر شده است.

بیت ۶: اندر آ مادر ببین برهانِ حق / تا ببینی عشرتِ خاصانِ حق

• قافیه: برهان / خاصان

• ردیف: حق

• معنی: ای مادر به آتش درآی و نشانهٔ آشکار قدرت پروردگار را تماشا کن تا شادمانی و عیش اولیای خاص الهی را به چشم ببینی.

بیت ۷: اندر آ و آب بین آتش‌مثال / از جهانی کآتش است آبش مثال

• قافیه: آتش / آبش

• ردیف: مثال

• آرایه: تناقض (پارادوکس) و تضاد میان «آب» و «آتش» (آتش‌نما بودن آب حقیقت، و آتشین بودن آب دنیا).

• معنی: به درون درآی و آبی جانبخش را ببین که در ظاهر به شکل آتش می‌نماید؛ آبی برآمده از عالمی که حتی آب ظاهری دنیا در برابرش سوزان چون آتش است.

بیت ۸: اندر آ اسرار ابراهیم بین / کو در آتش یافت سرو و یاسمین

• قافیه: بین / یاسمین

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به گلستان شدن آتش نمرود بر حضرت ابراهیم (ع) و تبدیل شراره‌ها به سرو و یاسمن.

• معنی: وارد شو و رازهای شگفت حضرت ابراهیم (ع) را ببین که چگونه در میان شعله‌های آتش، گلستان و درختان سرسبز یافت.

بیت ۹: مرگ می‌دیدم گَهِ زادن ز تو / سخت خوفم بود افتادن ز تو

• قافیه: زادن / افتادن

• ردیف: ز تو

• معنی: آن هنگام که می‌خواستم از رحم تو زاده شوم، خروج از آن محیط را به منزلهٔ مرگ می‌پنداشتم و از جدا شدن از تو بسیار هراسان بودم.

بیت ۱۰: چون بزادم، رَستم از زندانِ تنگ / در جهانی خوش‌هوای خوب‌رنگ

• قافیه: تنگ / خوب‌رنگ

• ردیف: ندارد

• معنی: اما چون به دنیا آمدم، از آن زندان تاریک و تنگ رهایی یافتم و پای در جهانی با هوای دلپذیر و رنگ‌های زیبا نهادم.

بیت ۱۱: من جهان را چون رَحِم دیدم کنون / چون در این آتش بدیدم این سُکون

• قافیه: کنون / سُکون

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تشبیه مرکب (مانند کردن دنیا به زهدان تنگ مادر در مقایسه با فراخنای عالم قرب و آرامش این آتش).

• معنی: اکنون که این آرامش را در دل آتش دیدم، دریافتم که تمام این دنیای مادی در مقایسه با این مقام، مانند همان رحم تنگ و تاریک است.

بیت ۱۲: اندرین آتش بدیدم عالمی / ذره ذره اندر او عیسی‌دَمی

• قافیه: عالمی / عیسی‌دَمی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به دم حیات‌بخش عیسی (ع) در جانبخشی؛ اغراق.

• معنی: در دل این آتش جهانی پهناور را مشاهده کردم که تک‌تک ذرات آن، روحی حیات‌بخش و مسیحایی دارند.

بیت ۱۳: نَک، جهانِ نیست‌شکلِ هست‌ذات / وآن جهانِ هست‌شکلِ بی‌ثبات

• قافیه: هست‌ذات / بی‌ثبات

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض (پارادوکس) و تضاد میان «نیست‌شکل» با «هست‌ذات» و «هست‌شکل» با «بی‌ثبات».

• معنی: اینک بنگر به جهانی معنوی که در صورت ناپیداست اما ذاتی پایدار دارد؛ در برابر این دنیای مادی که در ظاهر پایدار می‌نماید ولی فانی و بی‌ثبات است.

بیت ۱۴: اندر آ مادر به حقِ مادری / بین که این آذر ندارد آذری

• قافیه: مادری / آذری

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «آذر» (آتش) و «آذری» (سوزندگی)؛ تناقض در «آذرِ بی‌آذری».

• معنی: ای مادر، تو را به حق مادری‌ات سوگند به درون آی و ببین که این آتش هیچ‌گونه سوزندگی و عذابی در خود ندارد.

بیت ۱۵: اندر آ مادر، که اقبال آمده‌ست / اندر آ مادر مده دولت ز دست

• قافیه: آمده‌ست / ز دست

• ردیف: ندارد

• معنی: ای مادر به آتش درآی که سعادت حقیقی فرارسیده است؛ درآی و چنین موهبت و رحمتی را از کف مده.

بیت ۱۶: قدرتِ آن سگ بدیدی، اندر آ / تا ببینی قدرت لطفِ خدا

• قافیه: اندر آ / خدا

• ردیف: ندارد

• معنی: زورآزمایی و ستم آن شاه سگ‌صفت را دیدی؛ اکنون درآی تا توانمندی بیکران فضل و عنایت خداوند را مشاهده کنی.

بیت ۱۷: من ز رحمت می‌کشانم پای تو / کز طَرَب خود نیستم پروای تو

• قافیه: پای / پروا

• ردیف: تو

• معنی: اگر پای تو را به سوی آتش می‌کشم از سر شفقت مادری است، وگرنه من از شدت شادمانی و مستی وصال، دیگر در بند تعلق به تو نیستم.

بیت ۱۸: اندر آ و دیگران را هم بخوان / کاندر آتش شاه بنهاده‌ست خوان

• قافیه: بخوان / خوان

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «بخوان» (دعوت کن) و «خوان» (سفرهٔ نعمت)؛ استعاره مصرحه در «خوان» (مائده‌های معنوی).

• معنی: به درون آتش درآی و سایر مردم را نیز به این بزم دعوت کن، چرا که پادشاه حقیقی در دل این آتش سفره‌ای از نعمت‌های غیبی گسترده است.

بیت ۱۹: اندر آیید ای مسلمانان همه / غیر این عَذبی عذاب است آن همه

• قافیه: همه / آن همه

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس اشتقاق (شبه‌جناس) میان «عَذب» (گوارایی و پاکی) و «عذاب» (رنج و شکنجه)؛ تضاد.

• معنی: ای اهل تسلیم و ایمان به این آتش درآیید! زیرا جز این گوارایی و شیرینی وصال، هر آنچه در دنیاست سراسر رنج و شکنجه است.

بیت ۲۰: اندر آیید ای همه! پروانه‌وار / اندرین بَهره که دارد صد بهار

• قافیه: پروانه‌وار / صد بهار

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه صریح (شتافتن به آتش به شیوهٔ پروانه)؛ استعاره و اغراق در «صد بهار» داشتنِ آتش.

• معنی: همگی همچون پروانه بی‌پروا به سوی این شعله بشتابید؛ به سوی این گلستانی که در دل خود صدها بهار خرم دارد.

بیت ۲۱: بانگ می‌زد در میان آن گروه / پُر همی شد جانِ خلقان از شُکوه

• قافیه: گروه / شُکوه

• ردیف: ندارد

• معنی: کودک در میان آن جمعیت فریاد برمی‌آورد و از هیبت و شگفتی کلامش، جان و روان مردمان آکنده از حیرت و عظمت می‌شد.

بیت ۲۲: خلق، خود را بعد از آن بی‌خویشتن / می‌فکندند اندر آتش مرد و زن

• قافیه: خویشتن / زن

• ردیف: ندارد

• معنی: پس از شنیدن این کلام اعجازآمیز، مرد و زن از خود بی‌خود گشته و با پای خود خویشتن را به میان آتش می‌افکندند.

بیت ۲۳: بی مُوَکِّل، بی کشش از عشقِ دوست / زآنکه شیرین کردن هر تلخ ازوست

• قافیه: دوست / ازوست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به اثر کیمیای عشق («از محبت تلخ‌ها شیرین شود»).

• معنی: بدون اجبار مأموران و کشاکش نگهبانان، تنها به کشش عشق معشوق ازلی خود را به آتش می‌سپردند؛ چرا که شیرین ساختن هر شرنگ و تلخی کار عشق اوست.

بیت ۲۴: تا چنان شد آن عَوانان، خلق را / منع می‌کردند کآتش در میا

• قافیه: خلق را / در میا

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه (منع کردن ستمگران از ورود مردم به آتش، کنایه از واژگونی کامل نقشه‌ها و درماندگی ظالمان).

• معنی: کار بدانجا رسید که همان مأموران سنگدل مانع هجوم مردم می‌شدند و با التماس فریاد می‌زدند: دیگر خود را در آتش نیندازید!

بیت ۲۵: آن یهودی شد سیه‌رو و خجل / شد پشیمان، زین سبب بیمار دل

• قافیه: خجل / دل

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («سیه‌رو شدن» کنایه از رسوایی، شرمساری و شکست مفتضحانه).

• معنی: پادشاه جهود از ناکامی نقشه‌اش رسوا و شرمسار گردید و از این شکست، دلش چرکین و افسرده و بیمار شد؛

بیت ۲۶: کاندر ایمان، خلق عاشق‌تر شدند / در فنای جسم، صادق‌تر شدند

• قافیه: عاشق‌تر / صادق‌تر

• ردیف: شدند

• معنی: زیرا دریافت که مردم در دینداری‌شان پرشورتر گشتند و در فدا کردن تن خاکی در راه معشوق، پایدارتر و بااخلاص‌تر شدند.

بیت ۲۷: مکرِ شیطان هم در او پیچید، شُکر / دیو خود را سیه‌رو دید، شُکر

• قافیه: پیچید / دید

• ردیف: شُکر

• آرایه: کنایه («مکر در کسی پیچیدن» کنایه از به دام فتنهٔ خود افتادن؛ «سیه‌رو دیدن دیو» کنایه از مغلوب شدن اهریمن).

• معنی: شکر خدا که نیرنگ شیطان به خود او بازگشت و دامنگیرش شد، و اهریمن گمراهی خود را شکست‌خورده و رسوا دید.

بیت ۲۸: آنچه می‌مالید در روی کسان / جمع شد در چهرهٔ آن ناکس، آن

• قافیه: کسان / آن

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («سیاهی به روی کسی مالیدن» کنایه از تهمت، بدنام کردن و تباه ساختن دیگران).

• معنی: همان سیاهی و ننگی را که می‌خواست بر چهرهٔ دیگران بنشاند، اینک یکجا بر صورت خود آن شخص فرومایه گرد آمد.

بیت ۲۹: آنکه می‌درید جامهٔ خلق، چُست / شد دریده آنِ او، ایشان دُرست

• قافیه: چُست / دُرست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد میان «دریده» و «درست»؛ تمثیل و ارسال‌المثل.

• معنی: آن ستمگری که جامهٔ آبرو و حیات مردم را به شتاب پاره می‌کرد، پردهٔ خودش دریده و رسوا شد، در حالی که آبرو و ایمان آن مؤمنان بی‌گزند و استوار بر جای ماند.