نظر کردن شیر در چاه و دیدن عکس خود و خرگوش

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1303 تا 1338

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 31 از 34

بیت ۱: چونکه شیر اَندَر بَرِ خویشَش کشید / در پناهِ شیر ، تا چَه می‌دوید

• قافیه: کشید / می‌دوید

• ردیف: ندارد

• معنی: چون شیر او را در آغوش و پناه خود گرفت، خرگوش در پناه و حمایت شیر با شتاب تا کنار چاه می‌دوید.

بیت ۲: چونکه در چَه بَنگَریدَند اندر آب / اندر آب از شیر و او ، دَرتافت تاب

• قافیه: آب / تاب

• ردیف: ندارد

• معنی: هنگامی که به درون چاه و آب آن نگریستند، تصویر و بازتابِ شیر و خرگوش بر سطح آب منعکس شد و تابید.

بیت ۳: شیر ، عکسِ شیر دید از آبِ زَفت / شکلِ شیری در بَرَش ، خرگوشِ زَفت

• قافیه: زَفت (عمیق و زلال) / زَفت (فربه و درشت)

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «زَفت» اول (آب عمیق و متراکم / زلال) و «زَفت» دوم (خرگوش فربه و چاق).

• معنی: شیر در آن آب عمیق، تصویر شیری سهمگین را دید و در کنار او پیکرهٔ خرگوشی چاق و فربه را مشاهده کرد.

بیت ۴: چونکه خَصمِ خویش را در آب دید / مَر ، وَرا بُگذاشت و اَندَر چَه جَهید

• قافیه: دید / جهید

• ردیف: ندارد

• معنی: همین که دشمنِ پنداری خود را در آب دید، خرگوش را رها کرد و بی‌درنگ به درون چاه پرید.

بیت ۵: دَراُفتاد اَندَر چَهی کو کَنده بود / ز آنکه ظُلمَش در سَرَش آیَنده بود

• قافیه: کَنده / آیَنده

• ردیف: بود

• آرایه: ارسال‌المثل و تمثیل («چاه‌کن همیشه ته چاه است» / مَنْ حَفَرَ حُفْرَةً لِأَخِیهِ وَقَعَ فِیهَا).

• معنی: شیر در همان چاهی سرنگون شد که خود با ستم حفر کرده بود؛ زیرا پیامد و شومی ستمگری سرانجام به سراغ ستمگر بازمی‌گردد.

بیت ۶: چاه ، مُظلِم گشت ، ظُلمِ ظالمان / این چنین گفتند جمله عالمان

• قافیه: ظالمان / عالمان

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس اشتقاق (مُظلم / ظلم / ظالمان).

• معنی: ظلم ستمکاران، به چاهی تاریک و هولناک برای خودشان بدل گشت؛ و همهٔ فرزانگان و اهل معرفت بر این حقیقت هم‌داستان‌اند.

بیت ۷: هر که ظالِم‌تر ، چَهَش با هَول‌تر / عدل فرموده‌ست : بَتَّر را بَتَر

• قافیه: هَول / بَتَر

• ردیف: ـتَر

• آرایه: ارسال‌المثل و قاعده عدل الهی («بَتَّر را بَتَر»؛ اشاره به اصل جزا از جنس عمل).

• معنی: هر کس که ستمکارتر باشد، چاه هلاکتش هولناک‌تر و عمیق‌تر خواهد بود؛ چرا که دادگری ازلی مقرر داشته که سزای کار بدتر، کیفری سخت‌تر و شدیدتر باشد.

بیت ۸: ای که تو از ظلم ، چاهی می‌کَنی / از برایِ خویش ، دامی می‌تَنی

• قافیه: می‌کَنی / می‌تَنی

• ردیف: ندارد

• معنی: ای انسانی که با ستمگری برای دیگران چاه هلاکت حفر می‌کنی، در حقیقت برای خودت دامی دست‌وپاگیر می‌تنی.

بیت ۹: گِردِ خود ، چون کِرمِ پیله بَر مَتَن / بهرِ خود ، چَه می‌کَنی ، اندازه کن

• قافیه: مَتَن / کُن (اندازه‌کن)

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل (تشبیه انسان ستمگر به کرم ابریشم که با تنیدن پیله به دور خود، اسباب مرگ و اسارت خویش را می‌سازد).

• معنی: همانند کرم پیله دور خود تار عنکبوتیِ ستم متَن؛ اگر برای خود چاهی حفر می‌کنی، باری در آن اعتدال نگه دار و بیش از اندازه عمیقش مساز.

بیت ۱۰: مَر ، ضعیفان را تو بی خَصمی مَدان / از نبی «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ» خوان

• قافیه: مَدان / خوان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به سوره نصر: «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ»).

• معنی: افراد ناتوان و مظلوم را بی‌پناه و بی‌مدافع مپندار، و از کلام پیامبر سوره «اذا جاء نصر الله» را بخوان تا بدانی که یاری خداوند پشتیبان آنان است.

بیت ۱۱: گر تو پیلی ، خَصمِ تو از تو رَمید / نَک جزا ، «طَیْرًا اَبَابیلَت» رسید

• قافیه: رَمید / رسید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به واقعهٔ اصحاب فیل و سوره فیل: «وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ»).

• معنی: اگر تو خود را چون فیل، نیرومند می‌بینی و دشمن ناتوان از برابرت گریخت، هشیار باش که اینک پرندگان ابابیلِ قهر الهی برای کیفر تو فرارسیده‌اند.

بیت ۱۲: گر ضعیفی در زمین خواهَد اَمان / غُلغُل اُفتَد در سپاهِ آسمان

• قافیه: اَمان / آسمان

• ردیف: ندارد

• آرایه: اغراق و کنایه («غلغل افتادن در سپاه آسمان» کنایه از خروش و تلاطم فرشتگان برای یاری مظلوم).

• معنی: اگر فرد مظلوم و ناتوانی بر روی زمین امان و دادرسی بجوید، در میان لشکریان فرشتگان در آسمان خروش و جوششی عظیم برپا می‌شود.

بیت ۱۳: گر به دندانَش گَزی ، پُر خون کنی / دردِ دندانت بگیرد ، چون کنی ؟

• قافیه: پُرخون / چون

• ردیف: کنی

• معنی: اگر از سر ستم با دندان خود او را بگزی و خونین سازی، چنانچه دندان خودت به درد آید، چه چاره‌ای خواهی کرد؟ (درد دندان ستمگر گریبانش را خواهد گرفت).

بیت ۱۴: شیر ، خود را دید در چَه وَز غُلُو / خویش را نَشناخت آن دم از عَدُو

• قافیه: غُلوّ / عَدُوّ

• ردیف: ندارد

• معنی: شیر تصویر خود را در آب چاه دید، اما از فرط خشم و زیاده‌رویِ غرور، در آن دم تصویر خویش را از دشمن بازنشناخت.

بیت ۱۵: عکسِ خود را از عَدُوِّ خویش دید / لاجَرَم بر خویش ، شمشیری کشید

• قافیه: دید / کشید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض‌نما و تمثیل («آینهٔ نفس»؛ شمشیر کشیدن بر تصویر خود به گمان پیکار با دشمن).

• معنی: او تصویر خودش را جلوه‌ای از دشمن پنداشت؛ از این رو ناگزیر شمشیر ستیز را بر روی خود کشید و خود را هلاک ساخت.

بیت ۱۶: ای بَسی ظلمی که بینی در کَسان / خویِ تو باشد در ایشان ، ای فُلان

• قافیه: کَسان / فُلان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و قاعدهٔ روان‌شناختی-عرفانی فرافکنی (پروجکشن) و «آینگی خلق».

• معنی: چه بسیار بدی‌ها و ستم‌هایی که در دیگران مشاهده می‌کنی، در حالی که ای دوست، آن خصلت‌ها در حقیقت بازتاب صفات زشت درونی خود تو در آن‌هاست.

بیت ۱۷: اندر ایشان تافته هستیِّ تو / از نِفاق و ظُلم و بَدمَستیِّ تو

• قافیه: هستی / بدمستی

• ردیف: تو

• معنی: وجود و سیرت ناپاکِ توست که بر صفحهٔ جان آنان بازتاب یافته؛ سیرتی که از دورویی، ستمگری و غرورِ تباهِ تو مایه می‌گیرد.

بیت ۱۸: آن تویی ، زَخم بر خود می‌زنی / بر خود آن ساعت ، تو لَعنَت می‌کنی

• قافیه: می‌زنی / می‌کنی

• ردیف: ندارد

• معنی: آن طرفِ دعوا خودِ تو هستی که به خود ضربه می‌زنی، و در همان لحظه‌ای که دیگران را ملامت می‌کنی، در واقع داری بر خویشتن نفرین می‌فرستی.

بیت ۱۹: در خود آن بَد را نمی‌بینی عِیان / وَر نه دشمن بوده‌ای خود را به جان

• قافیه: عیان / به جان

• ردیف: ندارد

• معنی: تو آن زشتی را به وضوح در باطن خود نمی‌بینی؛ وگرنه اگر آن را درمی‌یافتی، از صمیم جان با خودت دشمنی می‌ورزیدی.

بیت ۲۰: حَملَه بر خود می‌کنی ای ساده‌مرد / همچو آن شیری که بر خود حمله کرد

• قافیه: ساده‌مرد / حمله کرد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه تمثیلی (تشبیه عیب‌جویان و خشم‌آلودان به شیری که به تصویر خود در چاه حمله برد).

• معنی: ای انسان ساده‌دل و بی‌خبر، تو ناآگاهانه بر خودت حمله می‌بری؛ درست همانند آن شیری که ندانسته به عکس خود در چاه هجوم آورد.

بیت ۲۱: چون به قَعرِ خویِ خود اَندَر رَسی / پس بدانی کَز تو بود آن ناکَسی

• قافیه: اندر رسی / ناکسی

• ردیف: ندارد

• معنی: هنگامی که به ژرفای صفات و خصلت‌های واقعی درون خود پی ببری، آن‌گاه درخواهی یافت که آن فرومایگی و بدی از خود تو سرچشمه می‌گرفته است.

بیت ۲۲: شیر را ، در قَعر پیدا شد که بود / نقشِ او ، آن کَش دگر کَس می‌نمود

• قافیه: بود / می‌نمود

• ردیف: ندارد

• معنی: برای شیر در ته چاه آشکار شد آن تصویری که به چشم او دیگری جلوه می‌کرد، چیزی جز کالبد و عکس خودش نبوده است.

بیت ۲۳: هر که دندانِ ضعیفی می‌کَنَد / کارِ آن شیرِ غَلَط‌بین می‌کند

• قافیه: می‌کَنَد / می‌کند

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دندان کسی را کندن» کنایه از آسیب زدن، ستم کردن و غارت کردن ناتوان).

• معنی: هر کس که به درمانده‌ای ستم کند و آسیب رساند، درست مانند همان شیر خطاکار و کژبین رفتار می‌کند.

بیت ۲۴: ای بدیده عکسِ بَد ، بر رویِ عَم / بَد نه عَم است ، آن تویی ، از خود مَرَم

• قافیه: عَمّ (عمو) / مَرَم (فعل نهی از رمیدن)

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به ماجرای ابوجهل [عموی پیامبر] که بدی خود را در آیینه پیامبر می‌دید).

• معنی: ای کسی که نقش زشتی را در سیمای عموی خویش دیده‌ای، آن زشتی از عمویت نیست بلکه بازتاب نفس خود توست؛ پس از دیدن حقیقت خویش مگریز!

بیت ۲۵: مؤمنان ، آیینهٔ همدیگرند / این خبر می‌ از پیمبر آورند

• قافیه: هَمدیگرَند / آوَرَند

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح به حدیث نبوی: «المُؤْمِنُ مِرْآةُ المُؤْمِنِ»، تشبیه بلیغ (مؤمنان به آینه‌ها مانند شده‌اند).

• معنی: انسان‌های باایمان آینهٔ یکدیگرند؛ و اهل روایت این حدیث را از پیشگاه پیامبر اکرم (ص) نقل می‌کنند.

بیت ۲۶: پیشِ چَشمَت داشتی شیشهٔ کَبود / ز آن سبب ، عالَم کبودَت می‌نمود

• قافیه: کَبود / می‌نمود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل مشهور (شیشهٔ کبود پیش چشم داشتن، تمثیل دیدگاه جانبدارانه، خطای شناخت و حجاب نفسانی).

• معنی: تو در برابر چشمانت عینکی با شیشهٔ نیلی و کبود نهاده بودی؛ از همین رو سراسر جهان در نظرت تیره و کبود جلوه می‌کرد.

بیت ۲۷: گر نه کوری ، این کبودی دان زِ خویش / خویش را بَد گو ، مگو کَس را تو بیش

• قافیه: خویش / بیش

• ردیف: ندارد

• معنی: اگر نابینا نیستی، بدان که این تیرگی و کبودی از عیب چشم خود توست؛ پس خودت را سرزنش کن و بیش از این دیگران را متهم مساز.

بیت ۲۸: مؤمن اَر «یَنْظُرُ بِنُورِ الله» نَبود / غیب ، مؤمن را برهنه چون نَمود ؟

• قافیه: نَبود / نَمود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به حدیث نبوی: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ»).

• معنی: اگر مؤمن با پرتو نور الهی به جهان نمی‌نگریست، پس چگونه پرده‌ها به کناری رفت و حقایق غیبی بی‌حجاب بر او آشکار گشت؟

بیت ۲۹: چون که تو «یَنْظُرُ بِنَارِ الله» بُدی / نیکوی را وا نَدیدی از بَدی

• قافیه: بُدی / بَدی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد و موازنه در تقابل با بیت قبل («نور الله» در برابر «نار الله»).

• معنی: اما از آنجا که تو با آتش خشم، نفس و غفلت شیطانی به امور نگریستی، نتوانستی خیر و زیبایی را از شر و زشتی تمیز دهی.

بیت ۳۰: اَندَک اَندَک آب ، بر آتش بزن / تا شود نارِ تو نور ، ای بُوالحَزَن

• قافیه: بَزَن / بوالحَزَن

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (آب / آتش، نار / نور)، استعاره مصرحه («آب» استعاره از اشک توبه و مجاهده؛ «آتش» استعاره از آتش شهوت و نفس).

• معنی: ای انسان اندوهگین و اسیرِ محنت، آرام‌آرام آب توبه و ریاضت را بر آتش نفس خود فرو ریز، تا آتش ظلمانی‌ات به نور هدایت و آرامش بدل گردد.

بیت ۳۱: تو بزن یا رَبَّنا ، آبِ طَهور / تا شود این نارِ عالَم ، جمله نور

• قافیه: طَهور / نور

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به آیه ۴۸ سوره فرقان: «وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا»)، تضاد (نار / نور).

• معنی: پروردگارا! تو خود باران آب پاکیزه‌کننده و طاهر فضل خویش را بر جان ما بباران، تا آتش سوزان این جهان مادی همگی به روشنایی و صفا مبدل شود.

بیت ۳۲: آبِ دریا ، جمله در فرمانِ توست / آب و آتش ، ای خداوند ، آنِ توست

• قافیه: فرمان / آن (آنِ تو)

• ردیف: ـِ توست

• معنی: آب دریاها تماماً مسخر ارادهٔ توست؛ بار خدایا، آب و آتش هر دو بندگان و آفریدگان درگاه تواند.

بیت ۳۳: گر تو خواهی آتش ، آبِ خوش شود / وَر نخواهی ، آب هم آتش شود

• قافیه: خوش شود / آتش شود

• ردیف: شود

• آرایه: تضاد و تناقض‌نما (تبدیل آتش به آب و آب به آتش؛ تلمیح به گلستان شدن آتش بر ابراهیم خلیل: «يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا»).

• معنی: اگر مشیت تو تعلق گیرد، آتش سوزان به آبی گوارا بدل می‌شود؛ و اگر اراده نفرمایی، آب خنک و حیات‌بخش نیز خاصیت آتش سوزاننده به خود می‌گیرد.

بیت ۳۴: این طَلَب ، در ما هم از ایجادِ توست / رَستَن از بیداد ، یا رَب ، دادِ توست

• قافیه: ایجاد / بیداد / داد

• ردیف: توست

• آرایه: جناس اشتقاق (بیداد / داد).

• معنی: حتی این شوق و تمنای بندگی که در دل ما می‌جوشد، آفریده و خواستهٔ توست؛ و رهایی یافتن ما از ستمِ نفس، عدل و بخششِ بی‌دریغ تو به شمار می‌آید.

بیت ۳۵: بی‌طلب ، تو این طَلَب‌مان داده‌ای / بی‌شمار و حَد ، عَطاها داده‌ای

• قافیه: طَلَب‌مان / عَطاها

• ردیف: داده‌ای

• آرایه: تناقض‌نما («بی‌طلب این طلب دادن»؛ توفیق خواستن خود عطیه‌ای الهی بدون پیش‌شرط است).

• معنی: بدون آنکه ما لیاقتی داشته باشیم یا خود بخواهیم، تو این میل به جستجو و هدایت را به ما بخشیدی، و نعمت‌ها و بخشش‌های بی‌پایان به ما ارزانی داشتی.