جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
سوال کردن رسول روم از عمر
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1515 تا 1528
نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر
بخش : 7 از 8
بیت ۱: گفت : یا عُمَر ، چه حِکمَت بود و سِر / حَبسِ آن صافی ، در این جایِ کَدِر
قافیه: سِرّ / کَدِر
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (صافی / کَدِر).
معنی: فرستادهٔ روم گفت: ای عمر، چه حکمت و راز پنهانی در این کار بود که روحِ زلال و پاک (صافی) در این جهان و کالبدِ تیره و گلآلود (کدر) زندانی شود؟
بیت ۲: آبِ صافی ، در گِلی پِنهان شده / جانِ صافی ، بَستهٔ اَبدان شده
قافیه: پِنهان / اَبدان
ردیف: شده
آرایه: تشبیه تمثیلی (تشبیه قرار گرفتن روح پاک در جسم خاکی به آمیختن و پنهان شدن آب زلال در میان گِل).
معنی: همچون آب زلالی که در میان لایههای گِل نهفته و پوشیده شده، روحِ پاک و آسمانی نیز اسیر و وابستهٔ کالبدهای جسمانی گشته است.
بیت ۳: گفت : تو بَحثی شِگَرفی میکنی / مَعنِئی را بَندِ حَرفی میکنی
قافیه: شِگَرفی / حَرفی
ردیف: میکنی
آرایه: تضاد مفهومی (تقابل معنای آزاد و بیکران با قید و حبسِ حروف و واژگان).
معنی: عمر پاسخ داد: تو خود به پرسشی بسیار شگفتانگیز دست زدهای؛ چرا که هماکنون در همین پرسش، معنایی بلند و آزاد را در زندانِ حروف و الفاظ محبوس میسازی.
بیت ۴: حَبس کردی مَعنِئی آزاد را / بَندِ حَرفی کردهای تو باد را
قافیه: آزاد / باد
ردیف: را
آرایه: استعاره مصرحه («باد» استعاره از نفس، صوت یا روح و معنای لطیف و ناپیدا که در قالب کلمات به بند کشیده میشود).
معنی: تو یک معنای آزاد و مجرد را در قفس واژهها زندانی کردی، و هوا و معنای لطیف و رها را در بندِ حروف و کلمات درآوردی.
بیت ۵: از برایِ فایده این کردهای / تو که خود از فایده در پَردهای
قافیه: کردهای / پَردهای
ردیف: ندارد
معنی: این کار را (زندانی کردن معنا در لفظ) به خاطر رساندنِ سود و فایدهای انجام دادهای؛ در حالی که خودِ تو نیز از درک تمام فواید هستی در حجاب و پردهای.
بیت ۶: آنکه از وی فایده زاییده شد / چون نَبینَد آنچه ما را دیده شد ؟
قافیه: زاییده / دیده
ردیف: شد
آرایه: استفهام انکاری («چون نبیند؟»؛ استدلال از طریق قیاس اولویت: وقتی مخلوقِ ناقص برای کار خود فایدهای در نظر میگیرد، چگونه خالق مطلقِ فواید، حکمتی ندیده باشد؟).
معنی: آن پروردگاری که اصلِ هر سود و منفعتی از او آفریده شده است، چگونه ممکن است فایده و حکمتی را که به چشم ما آمده، ندیده و در نظر نگرفته باشد؟
بیت ۷: صَد هزاران فایدهست و هَر یکی / صَد هزاران پیشِ آن یِک ، اَندَکی
قافیه: یکی / اَندَکی
ردیف: ندارد
معنی: در این آفرینش صدهزاران سود و حکمت نهفته است که در برابر عظمتِ هر یک از آنها، صدهزار حکمت دیگر ناچیز و اندک به شمار میآید.
بیت ۸: آن دَمِ نُطقَت که جُزْوِ جُزوهاست / فایده شد ، کُلِّ کُل ، خالی چِراست ؟
قافیه: جُزوهاست / چِراست
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (جُزوِ جُزوها / کُلِّ کُل).
معنی: همین دمِ سخن گفتن تو که خود جزئی کوچک از اجزای جهان است، با هدف و فایدهای همراه بوده است؛ پس چرا گمان میبری کارِ آفرینندهٔ کلِّ هستی از حکمت و فایده خالی است؟
بیت ۹: تو که جُزْوی ، کارِ تو با فایدهست / پَس چِرا در طَعنِ کُل ، آری تو دَست ؟
قافیه: فایدهست / دَست
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه («دست در چیزی آوردن» کنایه از اقدام کردن، تعرض نمودن و آغاز کردن).
معنی: تو که تنها جزئی ناچیز هستی، عملت همراه با مصلحت و هدف است؛ پس چرا دست به اعتراض و خرده گرفتن بر کارِ آفریدگارِ کلِّ جهان میگشایی؟
بیت ۱۰: گُفت را ، گَر فایده نَبْوَد ، مَگو / وَر بُوَد ، هِل اِعتِراض و شُکر جو
قافیه: مَگو / جو (شُکر جو)
ردیف: ندارد
معنی: اگر سخن گفتنِ تو هیچ سودی ندارد، پس لب فروبند و مگو؛ و اگر دارای فایده است، دست از اعتراض بردار و شکرگزاری را پیشه کن.
بیت ۱۱: شُکرِ یَزدان ، طَوقِ هَر گَردون بُوَد / نِی جِدال و رو تُرُش کردن بُوَد
قافیه: گَردون / کردن (جواز قافیه و همآوایی در مصوت و صامت پایانی مثنوی)
ردیف: بُوَد
آرایه: استعاره مصرحه («طوق هر گردون» استعاره از زینت، افتخار و نشانهٔ بندگی در سراسر افلاک).
معنی: سپاسگزاری از درگاه پروردگار، زیور و طوق افتخار بر گردن تمام افلاک و عالمیان است؛ شکر هرگز با مجادله و چهره در هم کشیدن (ترشرویی) سازگار نیست.
بیت ۱۲: گَر تُرُشرو بودن آمد شُکر و بَس / پَس چو سِرکه ، شُکرگویی نیست کَس
قافیه: بَس / کَس
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه و طنز حکیمانه (تشبیه انسانِ عبوس و معترض به سرکهٔ ترش).
معنی: اگر قرار باشد شکرگزاری تنها به عبوس بودن و ترشرویی خلاصه شود، در آن صورت هیچ کس در جهان به اندازهٔ سرکه، شکرگزار نخواهد بود!
بیت ۱۳: سِرکه را گَر راه بایَد در جِگَر / گو : بِشَو سِرکَنگَبین ، او از شِکَر
قافیه: جِگَر / شِکَر
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح به مبانی طب سنتی و اخلاط (سرکهٔ خالص برای کبد زیانآور است، اما با ترکیب شدن با عسل یا شکر به «سکنجبین» تبدیل شده و درمانبخش و گوارا برای جگر میگردد).
معنی: اگر سرکه بخواهد به جگر راه یابد و سودمند افتد، باید با شکر و شیرینی درآمیزد و به «سکنجبین» تبدیل شود.
بیت ۱۴: مَعنی اَندَر شِعر ، جُز با خَبط نیست / چون فَلاسَنگ است ، اَندَر خَبط نیست (نکتهٔ نسخه: در نسخ معتبر مثنوی مانند نیکلسون و استعلامی، مصراع دوم به صورت «چون فلاسنگ است و اندر ضبط نیست» ضبط شده است).
قافیه: خَبط / ضَبط (در نسخهٔ مشهور: خبط / ضبط)
ردیف: نیست
آرایه: تشبیه (تشبیه گنجاندن معانی بلند و بیکران در قالب تنگِ وزن و قافیهٔ شعر به سنگاندازی با فلاخن که در کنترل کامل پرتابگر نیست).
معنی: بیان معانی لطیف عرفانی در قالب شعر خالی از لغزش و محدودیت نیست؛ زیرا سخن همچون سنگی در فلاخن (فلاسنگ) است که با شتاب رها میشود و تماماً در مهار و ضبط گوینده نمیماند.