ترجیح نهادن نخچیران ، توکل را بر اجتهاد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 915 تا 928

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۵ از 34

بیت ۱: قوم گفتندش که کسب از ضعف خلق / لقمهٔ تزویر دان بر قدر حلق

• قافیه: خَلق / حَلق

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (خلق / حلق)، اضافه استعاری (لقمهٔ تزویر).

• معنی: نخچیران در پاسخ شیر گفتند: تلاش و کسب روزی برآمده از سستی ایمان مردمان است؛ این توجیه‌تراشی‌ها برای کسب معیشت، فریب و نیرنگی است که هر کس به اندازهٔ دهان و نیاز مادی‌اش می‌بلعد.

بیت ۲: نیست کسبی از توکل خوب‌تر / چیست از تسلیم، خود محبوب‌تر؟

• قافیه: خوب / محبوب

• ردیف: تر

• آرایه: استفهام انکاری («چیست از تسلیم، خود محبوب‌تر؟» یعنی هیچ خصلتی نزد حق محبوب‌تر از تسلیم نیست)، موازنه.

• معنی: هیچ کوششی نیکوتر و ثمربخش‌تر از توکل بر پروردگار نیست؛ و در پیشگاه خداوند، چه صفتی دوست‌داشتنی‌تر از تسلیم و رضا در برابر مشیت اوست؟

بیت ۳: بس گریزند از بلا سوی بلا / بس جهند از مار، سوی اژدها

• قافیه: بلا / اژدها

• ردیف: ندارد

• آرایه: تکرار (بلا، سوی)، مراعات نظیر (مار، اژدها)، ارسال‌المثل (از مار فرار کردن و به اژدها پناه بردن؛ معادل از چاله به چاه افتادن).

• معنی: چه بسیار انسان‌هایی که با تدبیرهای خام خود از بلایی می‌گریزند و ناخواسته در بلایی هولناک‌تر می‌افتند، و برای رهایی از ماری کوچک، درست به کام اژدها می‌جهند.

بیت ۴: حیله کرد انسان و، حیله‌اش دام بود / آنکه جان پنداشت، خون‌آشام بود

• قافیه: دام / خون‌آشام

• ردیف: بود

• آرایه: تشبیه بلیغ (حیله‌اش دام بود)، تضاد مفهومی (جان / خون‌آشام)، تکرار (حیله).

• معنی: آدمی برای گریز از رنج دست به چاره و تدبیر زد، غافل از آنکه همان حیله به دامی برای هلاکت خودش بدل شد؛ و آن پدیده‌ای را که مایهٔ نجات جان می‌انگاشت، قاتل و خون‌خوار او بود.

بیت ۵: در ببست و دشمن اندر خانه بود / حیلهٔ فرعون، زین افسانه بود

• قافیه: خانه / افسانه

• ردیف: بود

• آرایه: تلمیح (اشاره به فرعون که مرزها را بر دشمن بیرونی بست در حالی که حضرت موسی در دربار خودش پرورش یافت)، کنایه («در بستن و دشمن در خانه بودن» کنایه از غفلت از ریشهٔ واقعی خطر).

• معنی: انسان درهای بیرونی را بست در حالی که دشمن اصلی درون خانه سکونت داشت؛ تمام تدابیر و مکر فرعون نیز مصداقی روشن از همین داستان و عبرت تاریخی بود.

بیت ۶: صد هزاران طفل کشت آن کینه‌کش / و آنکه او می‌جست، اندر خانه‌اش

• قافیه: کینه‌کش / خانه‌اش

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (کشتار نوزادان بنی‌اسرائیل به فرمان فرعون)، اغراق (صد هزاران طفل).

• معنی: آن فرعونِ کینه‌توز صدهزار نوزاد بی‌گناه را سر برید تا نابودکنندهٔ حکومتش زاده نشود، در حالی که همان کسی که در پی کشتنش بود، در دامن و کاخ خودش پرورش می‌یافت.

بیت ۷: دیدهٔ ما چون بسی علت دروست / رو فنا کن دید خود در دید دوست

• قافیه: دروست / دوست

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص (دروست / دوست)، اشتقاق (دیده / دید)، اصطلاح عرفانی (فنای فی الله).

• معنی: از آنجا که بینشِ ظاهربین ما به خطاها، تعصب‌ها و بیماری‌های نفسانی آلوده است، پس دیدگاه ناقص خود را در دید و ارادهٔ پروردگار محو و فانی ساز.

بیت ۸: دید ما را دید او نعم‌العوض / یابی اندر دید او کل غرض

• قافیه: نعم‌العوض / غرض

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیع و تضمین (کاربرد عبارت قرآنی «نِعْمَ العِوَض» به معنای بهترین جایگزین)، تکرار (دید).

• معنی: نگاه و هدایت خداوند بهترین و والاترین جانشین برای بینش محدود ماست؛ و تنها در پرتو بینش الهی است که به تمام اهداف و آرزوهای حقیقی‌ات دست پیدا می‌کنی.

بیت ۹: طفل تا گیرا و تا پویا نبود / مرکبش جز گردن بابا نبود

• قافیه: پویا / بابا

• ردیف: نبود

• آرایه: تمثیل (اسلوب معادله و ذکر حال نوزاد به عنوان تمثیل سالک متوکل)، جناس ناقص (گیرا / پویا).

• معنی: کودک خردسال تا هنگامی که قدرت گرفتن اشیا و توانایی راه‌رفتن نداشت، نیازی به تقلا نداشت و سواری‌اش تنها بر گردن و دوش پدرش بود.

بیت ۱۰: چون فضولی گشت و دست و پا نمود / در عنا افتاد و در کور و کبود

• قافیه: نمود / کبود

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دست و پا نمودن» کنایه از ادعای استقلال و خودرأیی کردن)، کنایه («در کور و کبود افتادن» کنایه از آسیب دیدن، به زحمت و محنت افتادن و تیره‌روزی)، مراعات نظیر (عنا، کور، کبود).

• معنی: اما همین که کودک قد کشید و خواست با دست و پای خود پیش برود، به زحمت و رنج افتاد و در اثر زمین‌خوردن‌ها سراسر تنش کبود و دردناک شد.

بیت ۱۱: جان‌های خلق پیش از دست و پا / می‌پریدند از وفا اندر صفا

• قافیه: پا / صفا

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («پیش از دست و پا» کنایه از عالم ارواح و پیش از تعلق به کالبد مادی)، مراعات نظیر (پر / پریدن، وفا، صفا)، جناس ناقص (وفا / صفا).

• معنی: روح انسان‌ها پیش از هبوط به این جهان مادی و پیش از اسارت در دست و پای این جسم خاکی، در عالم معنا با پاکی و وفاداری به پرواز درمی‌آمدند.

بیت ۱۲: چون به امر اهبطوا بندی شدند / حبس خشم و حرص و خرسندی شدند

• قافیه: بندی / خرسندی

• ردیف: شدند

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۳۸ سوره بقره: «اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِیعًا»)، مراعات نظیر و تضاد (خشم، حرص، خرسندی)، اضافه استعاری (حبس خشم و حرص).

• معنی: اما هنگامی که با فرمان الهیِ «هبوط کنید» به زندان تن گرفتار شدند، در حصار هواهای نفسانی، طمع، خشم و خشنودی‌های زودگذر مادی به بند کشیده شدند.

بیت ۱۳: ما عیال حضرتیم و شیرخواه / گفت: الخلق عیال للإله

• قافیه: شیرخواه / للإله

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به حدیث شریف نبوی: «الْخَلْقُ عِيَالُ اللَّهِ»؛ بندگان همگی عیال و نان‌خورِ درگاه خدا هستند)، تشبیه بلیغ (انسان‌ها همچون نوزادانِ شیرخوار در پیشگاه حق).

• معنی: همهٔ ما جیره‌خوار و نان‌خورِ درگاه پروردگاریم و همچون طفلانِ شیرخوار به او محتاجیم؛ چنان‌که فرمود: آفریدگان همگی خانواده و عیال خداوند هستند.

بیت ۱۴: آنکه او از آسمان باران دهد / هم تواند کو ز رحمت نان دهد

• قافیه: باران / نان

• ردیف: دهد

• آرایه: مراعات نظیر (آسمان، باران، نان، رحمت)، قیاس اولویت (توانایی بر فرود باران، متضمن توانایی بر روزی‌رسانی است).

• معنی: آن پروردگاری که از آسمان باران پربرکت را نازل می‌فرماید، بی‌تردید می‌تواند از سر مهر و رحمت بی‌پایان خویش، نان و روزی بندگانش را نیز بی‌رنج عطا کند.