جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1547 تا 1574
نام حکایت : بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
بخش : 1 از 13
بیت ۱: بود بازَرگان و ، او را طوطیی / در قَفَص مَحبوس ، زیبا طوطیی
قافیه: طوطیی (ردیف قافیه) / زیبا طوطیی
ردیف: ندارد
معنی: بازرگانی بود که طوطی بسیار زیبایی داشت، و آن طوطی در قفسی محبوس و زندانی بود.
بیت ۲: چونکه بازَرگان ، سَفَر را ساز کرد / سویِ هِندُستان شُدَن آغاز کرد
قافیه: ساز کرد / آغاز کرد
ردیف: ندارد
معنی: هنگامی که بازرگان اسباب و تدارک سفر را فراهم آورد و آهنگ رفتن به سوی سرزمین هندوستان کرد،
بیت ۳: هر غُلام و هر کَنیزَک را زِ جود / گفت : بَهرِ تو چه آرَم ؟ گوی زود
قافیه: جود / زود
ردیف: ندارد
معنی: از سر بخشندگی و کرم، از یکایک غلامان و کنیزکان خود پرسید: زود بگو تا از این سفر برای تو چه سوغاتی بیاورم؟
بیت ۴: هر یکی از وِی مُرادی خواست کرد / جُمله را وَعده بِداد آن نیکمَرد
قافیه: خواست کرد / نیکمرد
ردیف: ندارد
معنی: هر کدام از آنان آرزو و هدیهای از او درخواست کردند، و آن مرد نیکوسرشت به همگی وعده داد که خواستهشان را برآورده سازد.
بیت ۵: گفت طوطی را چه خواهی اَرمَغان ؟ / کآرَمَت از خِطّهٔ هِندوستان
قافیه: اَرمَغان / هِندوستان
ردیف: ندارد
معنی: آنگاه رو به طوطی کرد و پرسید: تو چه سوغاتی و هدیهای میخواهی تا برایت از سرزمین هندوستان بیاورم؟
بیت ۶: گفت آن طوطی که آنجا طوطیان / چون بِبینی ، کُن زِ حالِ ما بَیان
قافیه: طوطیان / بَیان
ردیف: ندارد
معنی: طوطی گفت: هنگامی که در آنجا طوطیان آزاد را دیدی، شرح حال و اسارت مرا برایشان بازگو کن؛
بیت ۷: کان فُلان طوطی که مُشتاقِ شُماست / از قَضایِ آسمان ، در حَبسِ ماست
قافیه: شُماست / ماست
ردیف: ندارد
معنی: و بگو که فلان طوطی که آرزومند دیدار شماست، به حکم تقدیر و سرنوشت، در اسارت و زندان ما به سر میبرد.
بیت ۸: بر شُما کرد او سَلام و دادخواست / وَز شُما چاره و رَهِ اِرشاد خواست
قافیه: دادخواست / اِرشاد خواست
ردیف: ندارد
معنی: او به شما درود فرستاد و طلب دادرسی و یاری کرد، و از شما چارهٔ کار و راه رهایی و هدایت را جویا شد.
بیت ۹: گفت میشایَد که من در اِشتیاق / جان دَهَم اینجا ، بِمیرَم از فِراق ؟
قافیه: اِشتیاق / فِراق
ردیف: ندارد
آرایه: استفهام انکاری («میشاید که...؟» به معنای آیا سزاوار و رواست که من در آرزوی دیدار بمیرم؟).
معنی: پرسید آیا سزاوار است که من در این دیار غربت، از شدت اشتیاق دیدار و درد جدایی جان بسپارم و بمیرم؟
بیت ۱۰: این رَوا باشَد که من در بَندِ سَخت / گَه شُما بر سَبزه ، گاهی بر دِرَخت ؟
قافیه: سَخت / دِرَخت
ردیف: ندارد
معنی: آیا این انصاف است که من در زندانی تنگ و سخت گرفتار باشم، و شما آزادانه گاهی بر سبزه و گاهی بر شاخسار درختان بنشینید؟
بیت ۱۱: این چنین باشَد وَفایِ دوستان / من در این حَبس و شُما در گُلِستان ؟
قافیه: دوستان / گُلِستان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (حبس / گلستان).
معنی: آیا رسم وفاداری دوستان اینگونه است که من در این محبس تنگ اسیر باشم و شما در باغ و گلستان به خوشی بگذرانید؟
بیت ۱۲: یاد آرید ای مِهان زین مُرغِ زار / یک صَبوحی در میانِ مَرغزار
قافیه: زار / مَرغزار
ردیف: ندارد
معنی: ای بزرگان و آزادگان، هنگام نوشیدن بادهٔ بامدادی (صبوحی) در میان چمنزار، یادی هم از این پرندهٔ ناتوان و گرفتار بکنید.
بیت ۱۳: یادِ یاران ، یار را مِیمون بُوَد / خاصّه کان لِیلی و این مَجنون بُوَد
قافیه: مِیمون / مَجنون
ردیف: بُوَد
آرایه: تلمیح (اشاره به داستان عاشقانه لیلی و مجنون؛ تشبیه معشوقان آزاد به لیلی و عاشق دربند به مجنون).
معنی: یادآوری دوستان برای دوست خجسته و مبارک است؛ به ویژه آنگاه که آن طرف همچون لیلی زیبا و آزاد، و این طرف همانند مجنونِ شیدا و اسیر باشد.
بیت ۱۴: ای حَریفانِ بُتِ مَوزونِ خود / من قَدَحها میخورَم پُر خونِ خود
قافیه: مَوزون / خون
ردیف: خود
آرایه: کنایه («قدح پُر خون خوردن» کنایه از غصه خوردن، خون دل خوردن و تحمل اندوه فراوان).
معنی: ای کسانی که همنشین و همپیالهٔ معشوق دلربای خویش هستید، من در اینجا پیالههایی لبریز از خون دل و اندوه مینوشم.
بیت ۱۵: یک قَدَح مَی نوش کُن بر یادِ من / گر هَمیخواهی که بِدْهی دادِ من
قافیه: یاد / داد
ردیف: من
معنی: اگر میخواهی حق مرا ادا کنی و به دادم برسی، یک پیاله باده را به یاد منِ دورمانده بنوش؛
بیت ۱۶: یا به یادِ این فُتادهٔ خاکبیز / چونکه خُوردی ، جُرعهیی بر خاک ریز
قافیه: خاکبیز / خاک ریز
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح به رسم کهن «جرعهفشانی» (ریختن تهمانده جام شراب بر زمین به یاد درگذشتگان و یاران غایب).
معنی: یا آنکه به یاد این عاشق افتاده و خاکنشین، پس از نوشیدن باده، جرعهای از آن را بر زمین بریز.
بیت ۱۷: ای عَجَب آن عَهد و آن سَوگَند کو ؟ / وَعدههایِ آن لَبِ چون قَند کو ؟
قافیه: سَوگَند / قَند
ردیف: کو
آرایه: تشبیه (تشبیه لب معشوق به قند در شیرینی کلام و وعدهها).
معنی: شگفتا! آن پیمان و سوگندهای پیشین کجا رفت؟ وعدههای شیرینِ آن لبِ چون قند چه شد؟
بیت ۱۸: گر فِراقِ بَنده از بَدبَندِگیست / چون تو با بَد ، بَد کُنی ، پَس فَرق چیست ؟
قافیه: بَدبَندِگی / فِرق (در وزن مثنوی: بَدبَندِگیست / فِرق چیست)
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (بنده / معشوق، بد / نیک).
معنی: (مناجات عاشقانه با معشوق ازلی): اگر جدایی این بنده از درگاه تو به سبب کوتاهی و بدبندگیِ من است، اگر تو هم در برابر بدیِ ما به ما بدی کنی، پس تفاوت میان بنده و پروردگار چیست؟
بیت ۱۹: ای بَدی که تو کُنی در خَشم و جَنگ / باطَرَبتر از سَماع و بانگِ چَنگ
قافیه: جَنگ / چَنگ
ردیف: ندارد
آرایه: پارادوکس یا تناقضنما («بدیِ باطربتر از سماع»؛ لذت بردن عاشق از قهر و جفای معشوق).
معنی: ای معشوقی که حتی قهر و سختگیری تو در هنگام خشم، از نغمهٔ چنگ و شورِ سماع شادمانهتر و دلپذیرتر است!
بیت ۲۰: ای جَفایِ تو ، زِ دَولَت ، خوبتر / وَاِنتِقامِ تو ، زِ جان ، مَحبوبتر
قافیه: خوبتر / مَحبوبتر
ردیف: ندارد
آرایه: پارادوکس عاشقانه (برتر دانستن جفا بر دولت و انتقام بر جان).
معنی: ای معشوقی که ستم و جفای تو از نیکبختی و اقبال زیباتر است، و کیفردادنِ تو از جانِ شیرین نیز دوستداشتنیتر است.
بیت ۲۱: نارِ تو این است ، نورَت چون بُوَد ؟ / ماتَم این ، تا خود که سورَت چون بُوَد ؟
قافیه: چون بُوَد (ردیف قافیه) / چون بُوَد
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (نار / نور، ماتم / سور).
معنی: اگر آتش قهر و غضب تو اینچنین زیبا و دلنشین است، پس نورِ لطف و رحمتت چگونه خواهد بود؟ و اگر ماتمِ تو اینگونه شادیآفرین است، جشن و سرورِ وصالت چه حالوهوایی دارد؟
بیت ۲۲: از حَلاوَتها که دارَد جَورِ تو / وَز لَطافَت کَس نَیابَد غَورِ تو
قافیه: جَور / غَور
ردیف: تو
معنی: از بس که ستم و سختگیری تو سرشار از شیرینی است، هیچ کس از فرط ظرافت به ژرفا و حقیقت کار تو پی نمیبرد.
بیت ۲۳: نالَم و تَرسَم که او باوَر کُنَد / وَز کَرَم آن جَور را کَمتَر کُنَد
قافیه: باوَر / کَمتَر
ردیف: کُنَد
آرایه: حسن تعلیل عاشقانه و پارادوکس (نالیدن از درد و همزمان بیم داشتن از اینکه مبادا معشوق به ناله توجه کند و جفا را کم نماید).
معنی: از درد هجران مینالم، اما همزمان بیم آن دارم که معشوق نالهام را باور کند و از سر بخشندگی، آن جفا و بلای شیرین را بر من کمتر سازد!
بیت ۲۴: عاشِقَم بر قَهر و بر لُطفَش به جِد / بُوالعَجَب ، من عاشِقِ این هر دو ضِد
قافیه: جِدّ / ضِدّ
ردیف: ندارد
آرایه: جمع اضداد (عاشق قهر و لطف بودن به طور همزمان).
معنی: من به راستی و با تمام وجود هم عاشق قهر او هستم و هم عاشق لطفش؛ شگفتا که دلباختهٔ این دو صفتِ متضاد شدهام!
بیت ۲۵: وَالله اَر زین خار ، در بُستان شَوَم / هَمچو بُلبُل ، زین سَبَب نالان شَوَم
قافیه: بُستان / نالان
ردیف: شَوَم
آرایه: استعاره مصرحه («خار» استعاره از رنج، بلا و فراق؛ «بستان» استعاره از آسایش و وصال ظاهری)، تشبیه («همچو بلبل»).
معنی: به خدا سوگند اگر از این خارِ بلا و رنج رهایی یابم و به گلستانِ آسایش راه پیدا کنم، باز هم از دلتنگیِ همان خار، همانند بلبل به ناله و زاری خواهم افتاد!
بیت ۲۶: این عَجَب بُلبُل که بُگشایَد دَهان / تا خُورَد او خار را با گُلِستان
قافیه: دَهان / گُلِستان
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («بلبل» استعاره از عاشق صادق و عارف واصل).
معنی: شگفتا از این بلبلِ عاشق که دهان میگشاید تا خارِ رنج را یکجا با گلستانِ وصال در کام کشد و از هر دو لذت ببرد.
بیت ۲۷: این چه بُلبُل ؟ این نَهَنگِ آتَشیست / جُمله ناخوشها زِ عِشق ، او را خوَشیست
قافیه: آتَشیست / خوَشیست
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («نهنگ آتشی» استعاره از عارفِ از خود گذشته و شیدا که بلاهای عظیم را میبلعد)، تضاد (ناخوشها / خوشی).
معنی: او دیگر چه بلبلی است؟ او نهنگِ آتشینی است که به نیروی عشق، تمامی رنجها و ناخوشیهای جهان در کام او به شیرینی و خوشی مبدل شده است.
بیت ۲۸: عاشِقِ کُلّ است و خود کُلّ است او / عاشِقِ خویش است و عِشقِ خویشجو
قافیه: او / خویشجو
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح به وحدت وجود و فنا فیالله (اتحاد عاشق، معشوق و عشق در مرتبهٔ کمال).
معنی: او دلباختهٔ حقیقت مطلق (کلّ هستی) است و خود نیز در آن کل فانی و یکپارچه گشته؛ از این رو گویی عاشق حقیقتِ خویش است و جویای عشقِ درونی خود.