جلالالدین محمد...
مولانا
دنبال کننده 15
سلام کردن رسول روم امیرالمومنین را
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1427 تا 1445
نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر
بخش : 3 از 8
بیت ۱: کرد خِدمَت مَر عُمَر را وَالسَّلام / گفت پِیغَمبَر : سَلام ، آنگَه کَلام
قافیه: وَالسَّلام / کَلام
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به حدیث نبوی: «السَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ»؛ نخست سلام کردن و سپس آغاز سخن).
معنی: فرستادهٔ روم به عمر ادای احترام و سلام کرد؛ چنانکه پیامبر اکرم (ص) فرموده است: نخست سلام، و آنگاه آغاز سخن گفتن.
بیت ۲: پس عَلَیکَش گفت او را ، پیش خواند / ایمِنَش کرد و به پیشِ خود نِشاند
قافیه: خواند / نِشاند
ردیف: ندارد
معنی: پس عمر پاسخ سلامش را داد، او را به نزد خود فراخواند، از ترس و هراس امانش بخشید و در کنار خویش نشاند.
بیت ۳: «لا تَخافوا» هست نُزلِ خایِفان / هست دَرخور از برایِ خایِف ، آن
قافیه: خایِفان / خایِف آن
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیات قرآنی نظیر «لَا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا» در سوره فصلت)، استعاره مصرحه («نُزل» به معنی پیشغذا و هدیهٔ پذیرایی مهمان که به مژدهٔ ایمنی استعاره شده است).
معنی: مژدهٔ «نترسید» (لا تخافوا) همچون نخستین پیشغذای پذیرایی برای دلهای ترسان و هراسان است، و چنین تسلایی دقیقاً شایستهٔ حال کسی است که بیمناک است.
بیت ۴: هر که تَرسَد ، مَر وَرا ایمِن کنند / مَر ، دلِ تَرسَنده را ساکِن کنند
قافیه: ایمِن / ساکِن
ردیف: کنند
معنی: رسم بر این است که هر کس دچار وحشت و نگرانی باشد، به او آرامش و امنیت میبخشند و دلِ بیمناک او را تسکین میدهند.
بیت ۵: آنکه خَوفَش نیست چون گویی مَتَرس ؟ / درس چه دِهی ؟ نیست او مُحتاجِ درس
قافیه: مَتَرس / دَرس
ردیف: ندارد
آرایه: استفهام انکاری («چون گویی مترس؟»، «درس چه دهی؟»).
معنی: به کسی که هیچ هراسی در دل ندارد چگونه میتوان گفت «مترس»؟ به چنین کسی چه درسی میتوان آموخت، در حالی که او اصلاً نیازی به آموختن این درس ندارد؟
بیت ۶: آن دلِ از جا رفته را دلشاد کرد / خاطِرِ ویرانَش را آباد کرد
قافیه: دلشاد / آباد
ردیف: کرد
آرایه: تضاد (ویران / آباد)، کنایه («دل از جا رفتن» کنایه از شدت وحشت و پریشانی خاطر).
معنی: عمر آن دلِ از جا کنده و پریشانِ فرستاده را آرامش و شادی بخشید، و خاطر ویران و آشفتهٔ او را آباد و استوار ساخت.
بیت ۷: بعد از آن گُفتَش سُخَنهایِ دَقیق / وَز صِفاتِ پاکِ حَق ، «نِعمَ الرَّفیق»
قافیه: دَقیق / الرَّفیق
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۶۹ سوره نساء: «وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا» و عبارت عربی «نِعْمَ الرَّفِيقُ»).
معنی: پس از آن، عمر نکات باریک و ژرف معنوی را برای او بازگفت و از صفات پاک پروردگاری سخن راند که بهترین یار و همراه بندگان است.
بیت ۸: وَز نَوازِشهایِ حَق ، اَبدال را / تا بِدانَد او مَقام و حال را
قافیه: اَبدال / حال
ردیف: را
معنی: و از لطفها و عنایتهای ویژهٔ پروردگار نسبت به اولیای خاص (ابدال) سخن گفت تا آن فرستاده تفاوت میان «مقام» و «حال» عرفانی را دریابد.
بیت ۹: حال ، چون جِلوهست آن زیبا عَروس / وین مَقام ، آن خَلوَت آمد با عَروس
قافیه: زیبا / با
ردیف: عَروس
آرایه: تشبیه تمثیلی کلیدی (تشبیه «حال» عرفانی به لحظهٔ کوتاه جلوهگری عروس در جمع، و تشبیه «مقام» به خلوتِ دائم و همنشینی با عروس).
معنی: حالِ عرفانی همانند جلوهگری کوتاه و گذرای یک عروس زیباست؛ اما مقام، همنشینی پایدار و خلوت گزیدن همیشگی با آن عروس است.
بیت ۱۰: جِلوه بیند شاه و غِیرِ شاه نیز / وقتِ خَلوَت ، نیست جُز شاهِ عَزیز
قافیه: نیز / عزیز
ردیف: ندارد
آرایه: ادامهٔ تمثیل عروس و پادشاه برای تبیین تمایز حال و مقام.
معنی: جلوهگری عروس را هم پادشاه میبیند و هم دیگر حاضران (بیگانگان)؛ اما در هنگام خلوت، جز آن پادشاه ارجمند و محبوب هیچ کس دیگری حضور ندارد.
بیت ۱۱: جِلوه کرده عامّ و خاصّان را عَروس / خَلوَت اَندَر شاه باشد با عَروس
قافیه: عامّ و خاصّان را / شاه باشد با
ردیف: عَروس
آرایه: تضاد (عامّ / خاصّان)، ادامهٔ تمثیل عرفانی.
معنی: عروسِ حقیقت برای همگان، چه عوام و چه خواص، جلوهای مینماید (تجلی حال برای بسیاری رخ میدهد)؛ اما خلوت و وصال همیشگی تنها ویژهٔ پادشاه (سالک واصل) است.
بیت ۱۲: هست بسیار اَهلِ حال از صوفیان / نادِر است اَهلِ مَقام اَندَر میان
قافیه: صوفیان / میان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد مفهومی (بسیار بودن اهل حال در برابر نادر بودن اهل مقام).
معنی: در میان صوفیان و سالکان، کسانی که دچار «حال» (واردات گذرای قلبی) میشوند بسیارند؛ اما کسانی که به «مقام» (ثبات، تمکین و پایداری معنوی) رسیده باشند، بسیار کمیاب و نادرند.
بیت ۱۳: از مَنازِلهایِ جانَش یاد داد / وَز سَفَرهایِ رَوانَش یاد داد
قافیه: جان / رَوان
ردیف: ـَش یاد داد
معنی: عمر او را از منزلگاههای سیر و سلوک روحانی آگاه ساخت و سفرهای معنوی و عروج جان را به یادش آورد.
بیت ۱۴: وَز زَمانی کَز زَمان ، خالی بُدهست / وَز مَقامِ قُدس که اِجلالی بُدهست
قافیه: خالی / اِجلالی
ردیف: بُدهست
آرایه: تناقضنما یا پارادوکس («زمانی کز زمان خالی بدهست»؛ اشاره به ساحت بیزمانی و لاوقت در عالم قدس).
معنی: و از آن هنگام و ساحتی سخن گفت که از قید زمان و مکانِ مادی تهی بوده است (عالم ازل)، و از جایگاه قدسی که سرشار از شکوه و جلال الهی است.
بیت ۱۵: وَز هَوایی کَاندَر او سیمُرغِ روح / پیش از این دیدهست پَرواز و فُتوح
قافیه: روح / فُتوح
ردیف: ندارد
آرایه: اضافه تشبیهی و استعاره («سیمرغِ روح»؛ تشبیه روح انسانی به سیمرغ بلندپرواز).
معنی: و از آن فضای قدسی و بیکرانی یاد کرد که سیمرغِ روح پیش از هبوط به این جهان خاکی، در آن اوج میگرفت و گشایشها و پیروزیهای معنوی را تجربه میکرد.
بیت ۱۶: هر یکی پَروازَش از آفاق ، بیش / وَز اُمید و نُهمَتِ مُشتاق ، بیش
قافیه: آفاق / مُشتاق
ردیف: بیش
آرایه: اغراق و تعالی معنوی (فراتر بودن پرواز روح از آفاق هستی و نهایت آرزوی مشتاقان).
معنی: هر یک از آن پروازهای روحانی، از پهنهٔ همهٔ افقها و کرانههای هستی فراتر، و از نهایت امید، آرزو و همتِ دلدادگان نیز برتر و شکوهمندتر بود.
بیت ۱۷: چون عُمَر اَغیاررو را یار یافت / جانِ او را طالِبِ اَسرار یافت
قافیه: یار / اَسرار
ردیف: یافت
آرایه: تضاد (اغیار [بیگانه] / یار).
معنی: هنگامی که عمر آن فردِ بهظاهر بیگانه و بیگانهچهره را یار و همدلی صادق یافت، و دریافت که جان او حقیقتاً تشنهٔ شنیدن اسرار الهی است...
بیت ۱۸: شِیخ ، کامِل بود و طالِب ، مُشتَهی / مَرد ، چابُک بود و مَرکَب ، دَرگَهی
قافیه: مُشتَهی / دَرگَهی
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و تشبیه (تشبیه مرشد به سوارکار چابک و سالکِ مستعد به مرکب نجیب و شاهانه).
معنی: ...پیر و راهنما (عمر) کامل و پخته بود و شاگرد و سالک (فرستاده) بسیار مشتاق و بااستعداد؛ سوارکار چالاک بود و مرکب نیز نجیب و شایستهٔ درگاه پادشاهان.
بیت ۱۹: دید آن مُرشِد که او اِرشاد داشت / تُخمِ پاک ، اَندَر زمینِ پاک کاشت
قافیه: اِرشاد داشت / پاک کاشت
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل («تخم پاک در زمین پاک کاشتن»؛ تشبیه آموزش حقایق ناب به بذر افشاندن در دلِ مستعد و پاکیزه).
معنی: آن راهنمای آگاه دریافت که فرستادهٔ روم قابلیت هدایتپذیری دارد؛ از این رو بذر پاک معرفت و حقیقت را در سرزمین مستعد و پاکیزهٔ جان او افشاند.