مَکْرِ دیگر انگیختنِ وزیر در اِضلالِ قَوم

بیت ۱: مَکْرِ دیگر آن وزیر از خود ببست / وعظ را بگذاشت و در خلوت نشست

• قافیه: ببست / نشست

• ردیف: ندارد

• معنی: آن وزیر فریب‌کار نیرنگ تازه‌ای به کار بست؛ سخنرانی و موعظه را رها کرد و گوشه‌نشینی و خلوت گزید.

بیت ۲: در مریدان در فکند از شوق، سوز / بود در خلوت، چهل پنجاه روز

• قافیه: سوز / روز

• ردیف: ندارد

• معنی: او با این گوشه‌نشینی در میان پیروانش شور و آتشی از دلدادگی افکند و به مدت چهل تا پنجاه روز در تنهایی به سر برد.

بیت ۳: خلق، دیوانه شدند از شوقِ او / از فراقِ حال و قال و ذوقِ او

• قافیه: شوق / ذوق

• ردیف: او

• معنی: مردم از شدت اشتیاق به دیدار او و از دوری گفتار، احوال معنوی و جاذبه‌هایش، بی‌تاب و شیفته شدند.

بیت ۴: لابه و زاری همی‌کردند و او / از ریاضت گشته در خلوت دوتا

• قافیه: او / دوتا

• ردیف: ندارد

• معنی: پیروان پیوسته ناله و التماس می‌کردند، در حالی که او برای فریب بیشتر، از شدت ریاضت در خلوتگاه قامتش خمیده شده بود.

بیت ۵: گفته ایشان: نیست ما را بی تو نور / بی‌عصاکَشْ چون بُوَد احوالِ کور؟

• قافیه: نور / کور

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تشبیه مرکب (مانند کردن مریدان بدون پیر به فرد نابینای بدون راهنما)؛ استفهام انکاری.

• معنی: مریدان می‌گفتند: بدون راهنمایی تو هیچ بینشی نداریم؛ احوال یک نابینا بدون راهنما و عصاکش چگونه خواهد بود؟

بیت ۶: از سرِ اِکرام و از بهرِ خدا / بیش از این ما را مدار از خود جدا

• قافیه: خدا / جدا

• ردیف: ندارد

• معنی: از سر لطف و تنها برای رضای پروردگار، بیش از این ما را از دیدار خویش بی‌نصیب و جدا مگذار.

بیت ۷: ما چو طفلانیم، ما را دایه تو / بر سرِ ما گستران آن سایه، تو

• قافیه: دایه / سایه

• ردیف: تو

• آرایه: تشبیه صریح (تشبیه مریدان به کودکان نیازمند و وزیر به دایه)؛ کنایه («سایه گستراندن» کنایه از حمایت و سرپرستی).

• معنی: ما مانند کودکانی خردسالیم و تو مربی و دایهٔ مایی؛ پس چتر حمایت و سرپرستی خود را بر سر ما بگستران.

بیت ۸: گفت: جانم از محبّان دور نیست / لیک بیرون آمدن دستور نیست

• قافیه: دور / دستور

• ردیف: نیست

• معنی: وزیر پاسخ داد: روح من از دوستان جدا نیست، اما از عالم بالا رخصت و اجازه ندارم که از این خلوتگاه خارج شوم.

بیت ۹: آن امیران در شفاعت آمدند / وان مریدان در شَناعت آمدند

• قافیه: شفاعت / شَناعت

• ردیف: آمدند

• معنی: پیشوایان دوازده‌گانه برای پادرمیانی و خواهش آمدند و مریدان نیز لب به شکوه، زاری و سرزنش گشودند.

بیت ۱۰: کین چه بدبختی است ما را ای کریم؟! / از دل و دین مانده ما، بی تو یتیم

• قافیه: کریم / یتیم

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه بلیغ و استعاره (تشبیه پیروان بی‌رهبر به کودکان بی‌سرپرست و «یتیم»).

• معنی: گفتند: ای بزرگوار، این چه روزگار سیاهی است که ما بی‌پناه گشته و از دین و دل‌باختگی، چون یتیمان سرگردان شده‌ایم؟!

بیت ۱۱: تو بهانه می‌کُنیّ و ما ز درد / می‌زنیم از سوزِ دل، دَم‌هایِ سرد

• قافیه: درد / سرد

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دم سرد زدن» کنایه از آه و افسوس کشیدن ناشی از اندوه فراوان).

• معنی: تو برای بیرون نیامدن بهانه‌تراشی می‌کنی و ما از شدت درد و سوز باطن، پیوسته آه سرد و حسرت‌آمیز برمی‌کشیم.

بیت ۱۲: ما به گفتارِ خوشت، خُو کرده‌ایم / ما ز شیرِ حکمتِ تو خورده‌ایم

• قافیه: خُو کرده‌ایم / خورده‌ایم

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه استعاری («شیر حکمت»)؛ تناسب (مراعات نظیر) با تمثیل طفل و دایه در ابیات پیشین.

• معنی: ما به سخنان دلنشین تو انس گرفته‌ایم و جانمان از سرچشمهٔ دانش و معرفت تو پرورش یافته است.

بیت ۱۳: اَلله اَلله، این جَفا با ما مکن / خیر کن، امروز را فردا مکن

• قافیه: جَفا / فردا

• ردیف: مکن

• معنی: تو را به خدا سوگند با ما چنین ستم و بی‌مهری روا مدار؛ کار نیک را به تأخیر مینداز و همین امروز به داد ما برس.

بیت ۱۴: می‌دهد دل، مر تو را کین بی‌دلان / بی‌تو گردند آخر از بی‌حاصلان؟

• قافیه: بی‌دلان / بی‌حاصلان

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری.

• معنی: آیا دلت رضا می‌دهد که این مریدان دل‌سوخته و عاشق، در فراق تو از هدایت و کمال بازمانند و به تباهی کشیده شوند؟

بیت ۱۵: جمله در خشکی چو ماهی می‌تپند / آب را بگشا، ز جُو بردار، بند

• قافیه: می‌تپند / بند

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تشبیه صریح (مانند کردن مریدانِ مشتاق به ماهیان دور از آب)؛ استعاره مکنیه («برداشتن بند از جوی» کنایه از رفع مانع فراق و جاری ساختن فیض دیدار).

• معنی: مریدان جملگی مانند ماهیانی که در خشکی افتاده باشند در تپش و اضطرابند؛ مانع دوری را بردار و سرچشمهٔ دیدارت را به روی ما بگشای.

بیت ۱۶: ای که چون تو در زمانه نیست کس / اَلله اَلله، خلق را فریادرس

• قافیه: کس / فریادرس

• ردیف: ندارد

• معنی: ای کسی که در این روزگار همانندی برایت یافت نمی‌شود، تو را به خدا سوگند به فریاد این مردم عاشق و سرگردان برس.