اکنون که گل سعادتت پربار است

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: پربار، بیکار، غدّار، دشوار.

• ردیف: است.

• وزن: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (— — U / U — U — / U — — — / —)

• نام بحر: هزج مثمن اخرب مقبوض مکفوف محذوف

تحلیل بیت اول

متن بیت: اکنون که گل سعادتت پربار است دست تو ز جام مِی چرا بیکار است؟

۱. خط عروضی

اَکنون کِ گُلِ سَعادَتَت پُربار است دَستِ تُ زِ جامِ مِی چِرا بیکار است

۲. تقطیع هجایی و تطبیق با ارکان

• مصراع اول:

  • اَک (—) نون (—) کِ (U) / گُ (U) لِ (—) سَ (U) عا (—) / دَ (U) تَت (—) پُر (—) بار (—) / اَست (—)

  • نکته: هجای «لِ» در «گُلِ» به ضرورت وزنی بلند تلفظ شده است (اشباع/کشش). هجای «است» در پایان مصراع، طبق متد شمیسا در حکم هجای بلند است.

• مصراع دوم:

  • دَس (—) تِ (—) تُ (U) / زِ (U) جا (—) مِ (U) مِی (—) / چِ (U) را (—) بی (—) کار (—) / اَست (—)

  • نکته: هجای «تِ» در «دستِ» به ضرورت وزنی بلند تلفظ شده است.

۳. وزن نهایی و بحر

• وزن: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (— — U / U — U — / U — — — / —)

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض مکفوف محذوف

تحلیل بیت دوم

متن بیت: مِی خور که زمانه دشمنی غدار است دریافتن روز چنین دشوار است

۱. خط عروضی (تلفظی)

مِی خُر کِ زَمانِ دُشمَنی غَدّار است دَریـافتَنِ روزِ چُنین دُشوار است

۲. تقطیع هجایی و تطبیق با ارکان

• مصراع سوم:

  • مِی (—) خور (—) کِ (U) / زَ (U) ما (—) نِ (—) دُش (—) / مَ (U) نی (—) غَد (—) دا (—) / رَست (—)

  • نکته: هجای «نِ» در «زمانه» بلند محسوب شده است. در اینجا رکن دوم به صورت «مفاعیلن» ظاهر شده که از اختیارات وزنی رباعی است.

• مصراع چهارم:

  • دَر (—) یاف (—) تَ (U) / نِ (—) رو (—) زِ (U) چُ (U) / نین (—) دُش (—) وا (—) رَست (—)

  • نکته: در هجای «یاف»، نون ساکن بعد از مصوت بلند حذف شده است.

۳. وزن نهایی و بحر

• وزن: مفعولُ مفاعیلُن مفاعیلُ فَعَل

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب (با تغییرات رایج در فروع رباعی)

نکات فنی و اختیارات شاعری

در تحلیل این دو بیت، موارد زیر به عنوان اختیارات و ویژگی‌های وزنی مشاهده شد:

1. بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (اشباع): در کلماتی مانند «گُلِ»، «دستِ» و «زمانه»، کسره‌ی اضافه و های بیان حرکت، به دلیل نیاز وزن، بلند (—) لحاظ شده‌اند. این از رایج‌ترین اختیارات زبانی است.

2. ویژگی وزن رباعی: رباعی دارای ۲۴ صورت وزنی است که همگی از «بحر هزج» مشتق شده‌اند. ویژگی اصلی این وزن (شجره اخرب) شروع شدن با دو هجای بلند و یک هجای کوتاه (— — U) است.

3. ابدال: در مصراع سوم و چهارم، در رکن دوم به جای «مفاعیلُ» (U — U —)، از «مفاعیلُن» (U — — —) یا «مفعولُن» استفاده شده است. در وزن رباعی، هجاهای بلند و کوتاه در برخی جایگاه‌ها (به جز هجای اول و آخر هر رکن) می‌توانند طبق قواعدِ "تسویه هجاها" جایگزین یکدیگر شوند.

4. حذف همزه: در انتهای تمامی مصارع، در ترکیب «بار است»، «کار است»، «غدار است» و «دشوار است»، همزه‌ی «است» حذف شده و صامتِ ماقبل به آن متصل شده است (مثلاً: پُر-با-رَست).

5. هجای کشیده: کلمات «بار»، «کار»، «غدار» و «دشوار» هجای کشیده هستند، اما چون در پایان مصراع قرار گرفته‌اند، صامت‌های ساکن اضافی (ر، س، ت) حذف شده و به عنوان یک هجای بلند محسوب می‌شوند.

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

• بیت ۱: اکنون که گل سعادتت پربار است / دست تو ز جام مِی چرا بیکار است؟

  • معنی: در این زمان که بخت با تو یار است و گلِ خوشبختی‌ات به بار نشسته، چرا از نوشیدنِ باده‌ی شادمانی غافلی و دستت از جامِ بهره‌مندی از لحظات خالی است؟

  • آرایه‌های ادبی:

    • اضافه تشبیهی: «گلِ سعادت» (سعادت به گلی تشبیه شده است که در حال شکفتن است).

    • استعاره مکنیه: «پربار بودنِ گل سعادت» که نشان‌دهنده به اوج رسیدن خوشبختی است.

    • استفهام انکاری: شاعر در مصراع دوم با پرسش، مخاطب را به سبب غفلت از خوشی ملامت می‌کند.

    • کنایه: «بیکار بودنِ دست از جام» کنایه از دوری کردن از شادی و غنیمت نشمردنِ وقت است.

• بیت ۲: مِی خور که زمانه دشمنی غدار است / دریافتن روز چنین دشوار است

  • معنی: از لذت‌های زندگی بهره ببر؛ زیرا روزگار دشمنی بسیار حیله‌گر است (که ناگهان این خوشی را از تو می‌گیرد) و تکرارِ چنین روزِ خوشی بسیار سخت و دور از دسترس است.

  • آرایه‌های ادبی:

    • تشخیص (شخصیت‌بخشی): نسبت دادنِ صفتِ «دشمنِ غدّار» به «زمانه».

    • واج‌آرایی: تکرار صامت «ر» که طنینِ هشدارگونه‌ای به بیت بخشیده است.

    • تأکید: استفاده از فعل امر «مِی خور» برای بیان ضرورتِ غنیمت شمردن لحظه.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• مضامین شعر:

  • هشدار درباره حیله‌گری و بی‌وفایی روزگار (زمانه غدار).

  • تأکید بر مفهوم «دم را غنیمت شمار» .

  • دشواریِ بازگشتِ فرصت‌های از دست رفته.

  • پیوند میان نیک‌بختی و برخورداری از لذات حال.