جمع شدن نخچیران گرد خرگوش و ثنا گفتن ، او را

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1357 تا 1372

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 33 از 34

بیت ۱: جمع گشتند آن زمان جُمله وُحوش / شاد و خندان از طَرَب در ذَوق و جوش

• قافیه: وُحوش / جوش

• ردیف: ندارد

• معنی: در آن هنگام، همهٔ جانوران وحشی بیشه گرد آمدند و از فرط شادمانی و سرور، در جوش‌وخروش و وجد افتادند.

بیت ۲: حلقه کردند ، او چو شَمعی در میان / سَجده کردندش همه صَحرائیان

• قافیه: میان / صَحرائیان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه خرگوش به شمع روشن در میان حلقهٔ نخچیران)، کنایه («سجده کردن» کنایه از نهایت کرنش، سپاسگزاری و تعظیم).

• معنی: همگی به دور او حلقه زدند در حالی که خرگوش چون شمعی در میانشان می‌درخشید، و تمامی حیوانات صحرا از سر سپاس و ستایش در برابرش تعظیم کردند.

بیت ۳: تو فرشتهٔ آسمانی ، یا پَری ؟ / نی تو عِزرائیلِ شیرانِ نَری

• قافیه: پَری / نَری

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («عزرائیل شیران نر» استعاره از ستانندهٔ جان درندگان سهمگین)، استفهام تعجبی و انکاری.

• معنی: آیا تو فرشته‌ای از آسمان فرودآمده‌ای یا پری؟ نه، تو ستانندهٔ جان و عزرائیلِ شیرانِ نر و درنده‌ای!

بیت ۴: هر چه هستی ، جانِ ما قُربانِ توست / دَست بُردی ، دَست و بازویَت دُرُست

• قافیه: توست / دُرُست

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «دست» اول (غلبه و پیروزی در کارزار) و «دست» دوم (اندام تن)، کنایه («دست بردن» کنایه از چیره شدن و کام یافتن؛ «دست و بازو درست بودن» دعای خیر برای توانمندی و سلامت).

• معنی: هر که هستی، جان همهٔ ما فدای تو باد؛ پیروز شدی و بر حریف غلبه یافتی، دست و بازویت از هر گزندی دور و نیرومند باد!

بیت ۵: راند حَق این آب را در جویِ تو / آفرین بر دَست و بازویِ تو

• قافیه: جوی / بازوی

• ردیف: تو

• آرایه: تمثیل و کنایه («آب در جوی کسی راندن» کنایه از جاری ساختن توفیق، عزت و کارگشایی از سوی خداوند به وسیلهٔ یک شخص).

• معنی: پروردگار این توفیق و آب حیات را در جویبارِ همت تو روان ساخت؛ آفرین و درود بر قدرت دست و بازوی تو باد!

بیت ۶: باز گو تا چه سِگالیدی به مَکر ؟ / آن عَوان چون بمالیدی به مَکر ؟

• قافیه: سِگالیدی / بمالیدی

• ردیف: به مکر

• آرایه: کنایه («مالیدن» در اینجا کنایه از گوشمالی دادن، خوار کردن و در هم کوبیدن دشمن).

• معنی: بازگو که با اندیشه و هوش خود چه نقشه‌ای کشیدی، و چگونه آن مأمور ستمگر و خونخوار را با مکر و تدبیر از پای درآوردی؟

بیت ۷: باز گو ، تا قِصّه درمان‌ها شود / باز گو تا مَرهَمِ جان‌ها شود

• قافیه: درمان‌ها / جان‌ها

• ردیف: شود

• آرایه: تشبیه بلیغ (تشبیه شنیدن شرح ماجرا به دارو و مرهم برای روح‌های مجروح).

• معنی: این سرگذشت را بازگو تا شنیدنش داروی دردهای ما گردد، و مرهمی بر روان‌های زخم‌خورده‌مان بنشیند.

بیت ۸: باز گو از ظُلمِ آن اِستَم‌نَما / صد هزاران زخم دارد جانِ ما

• قافیه: اِستَم‌نما / ما

• ردیف: ندارد

• معنی: از بیدادگری‌های آن موجود ظالم و ستم‌پیشه سخن بگو، چرا که جان ما از جور او صدها هزار زخم بر تن دارد.

بیت ۹: گفت : تأییدِ خدا بود ای مِهان / وَرنه خرگوشی که باشد در جهان ؟

• قافیه: مِهان / جهان

• ردیف: ندارد

• معنی: خرگوش گفت: ای بزرگان، این فتح تنها از نصرت و دستگیری پروردگار بود؛ وگرنه موجود ضعیفی چون خرگوش چه جایگاهی در این جهان دارد که چنین کند؟

بیت ۱۰: قُوَّتَم بخشید و دل را نور داد / نورِ دل ، مَر دَست و پا را زور داد

• قافیه: نور / زور

• ردیف: داد

• معنی: خداوند به من تاب و توان بخشید و دلم را به نور هدایت روشن ساخت؛ و همان روشنایی باطن بود که به دست و پایم قدرت و جسارت حرکت داد.

بیت ۱۱: از بَرِ ما می‌رسد تَفصیل‌ها / باز هم از حَق رسد تبدیل‌ها

• قافیه: تفصیل‌ها / تبدیل‌ها

• ردیف: ندارد

• معنی: از جانب ما تنها بازگوییِ ظاهری و شرح جزئیات ماجرا ساخته است، در حالی که اصل دگرگونی امور و رخدادها همگی از سوی خداوند رقم می‌خورد.

بیت ۱۲: حَق به دَور و نوبَت ، این تأیید را / می‌نماید اهلِ ظَنّ و دید را

• قافیه: تأیید / دید

• ردیف: را

• معنی: پروردگار بر حسب گردش زمان و روزگار، این نصرت و امداد را به نوبت به اهل گمان و صاحبان بینش نشان می‌دهد تا احوال جهان دست‌به‌دست گردد.

بیت ۱۳: هین به مُلک و نوبَتی شادی مَکُن / ای تو بَستهٔ نوبَت ، آزادی مَکُن

• قافیه: شادی / آزادی

• ردیف: مکن

• آرایه: تلمیح به سنت درباری «نوبت» (نواختن طبل نوبت به هنگام پادشاهی که نماد قدرت موقت و عاریتی است)، کنایه («آزادی کردن» کنایه از سرکشی، طغیان و غفلت از اسارت در دست تقدیر).

• معنی: هان! به این سلطنت دوره‌ای و جاه چندروزه سرمست مشو؛ ای کسی که در بند گردش ایامی، دعوی رهایی و سرکشی مکن!

بیت ۱۴: آنکه مُلکَش برتر از نوبَت زَنَند / بَرتر از هفت اَنجُمَش نوبَت زنند

• قافیه: نوبت / هفت‌انجم

• ردیف: ـَش نوبت زنند

• آرایه: استعاره مصرحه («هفت انجم» استعاره از هفت سیارهٔ فلکی / مدار کائنات)، تلمیح به طبل نوبت.

• معنی: پادشاه حقیقی آن انسان واصلی است که کوس سلطنتش را برتر از گردش روزگار و فراتر از پهنهٔ هفت آسمان و ستارگان می‌نوازند.

بیت ۱۵: بَرتر از نوبَت ، مُلوکِ باقی‌اند / دَورِ دائم ، روح‌ها با ساقی‌اند

• قافیه: باقی / ساقی

• ردیف: ـَند

• آرایه: تضاد (نوبت فانی دنیا در برابر ملوک باقی)، استعاره مصرحه («ساقی» استعاره از پروردگار / پیر معنوی)، اصطلاح عرفانی («دور دائم» در تقابل با دور متغیر جهان حس).

• معنی: پادشاهان ابدی و اولیای حق فراتر از این قدرت‌های گذرا هستند؛ جان‌های آنان در پیوندی همیشگی و بی‌پایان در بزم شهود با ساقی ازلی به سر می‌برند.

بیت ۱۶: تَرکِ این شُرب اَر بگویی یک دو روز / دَر کَنی اَندَر شَرابِ خُلد ، پوز

• قافیه: روز / پوز

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (شرب دنیوی / شراب خلد)، کنایه («پوز در چیزی در کردن» کنایه از نوشیدن با تمام وجود، غرق لذت شدن و بهره‌مندی کامل).

• معنی: اگر تنها چند روز از نوشیدن این لذت‌های فانی و پست دنیوی چشم بپوشی، دهان و جانت را در بادهٔ ناب و جاودان بهشت فرومی‌بری و سیراب می‌گردی.