مَتیٰ حَلَلْتَ بِشیراز یا نَسیمَ الصُّبْح

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: کلمات الأحباب و آب

• ردیف: ندارد

• وزن : مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

• نام بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف

تحلیل وزن شعر :

• بیت اول (مصرع ۱ ): مَتیٰ حَلَلْتَ بِشیراز یا نَسیمَ الصُّبْح

  • خط عروضی: مَ تی حَ لَل تَ بِ شی راز یا نَ سی مَص صُب ح

• بیت اول (مصرع ۲ ): خُذِ الْکِتابَ وَ بَلِّغْ سَلامیَ الْأَحْباب

  • خط عروضی: خُ ذِل کِ تا بَ وَ بَل لِغ سَ لا مِ یَل اَح باب

بیت اول:

مصرع اول: مَ تی حَ لَل (U — U —) | تَ بِ شی راز (U U — —) | یا نَ سی مَص (— U — —)* | صُب ح (— —)

• رکن اول: مفاعلن

• رکن دوم: فعلاتن

• رکن سوم: مفاعیلن (توضیح در بخش نکات: هجای «یا» بلند است و اینجا تسکین رخ داده است، هرچند در اصل وزن باید مفاعلن باشد).

• رکن چهارم: فعلن (یا فع‌لان)

مصرع دوم: خُ ذِل کِ تا (U — U —) | بَ وَ بَل لِغ (U U — —) | سَ لا مِ یَل (U — U —) | اَح باب (— —)

• رکن اول: مفاعلن

• رکن دوم: فعلاتن

• رکن سوم: مفاعلن

• رکن چهارم: فعلن

بیت دوم:

• بیت دوم (مصرع ۱ ): اگر چه صبرِ من از روی دوست ممکن نیست

  • خط عروضی: اَ گَر چِ صَب رِ مَ نَز رو یِ دوس ت مُم کِن نیس ت

• بیت دوم (مصرع ۲ ): همی کنم به ضرورت، چو صبرِ ماهی از آب

  • خط عروضی: هَ می کُ نَم بِ ضَ رو رَت چُ صَب رِ ما هی یَ زاب

مصرع اول: اَ گَر چِ صَب (U — U —) | رِ مَ نَز رو (U U — —) | یِ دوس ت مُم (U — U —) | کِن نیس ت (— —)

• رکن اول: مفاعلن

• رکن دوم: فعلاتن

• رکن سوم: مفاعلن

• رکن چهارم: فعلن

مصرع دوم: هَ می کُ نَم (U — U —) | بِ ضَ رو رَت (U U — —) | چُ صَب رِ ما (U — U —) | هی یَ زاب (— —)

• رکن اول: مفاعلن

• رکن دوم: فعلاتن

• رکن سوم: مفاعلن

• رکن چهارم: فعلن (تبدیل «از آب» به «اَ زاب» -> زاب هجای کشیده است که در پایان مصرع به بلند تبدیل می‌شود).

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت اول: مَتیٰ حَلَلْتَ بِشیراز یا نَسیمَ الصُّبْح / خُذِ الْکِتابَ وَ بَلِّغْ سَلامیَ الْأَحْباب

معنی روان: ای نسیم صبحگاهی، هر زمان که به شهر شیراز وارد شدی، این نامه را بگیر و سلام مرا به دوستان و یاران برسان.

آرایه‌های ادبی:

• تشخیص (جان‌بخشی): مخاطب قرار دادن «نسیم صبح» و درخواستِ رساندن نامه، به نسیم شخصیت انسانی بخشیده است.

• ملمع: این مصراع و نیمی از مصراع دوم کاملاً به زبان عربی سروده شده است که نشانگر تسلط شاعر بر هر دو زبان است.

• تناسب (مراعات نظیر): بین واژگان «کتاب» (نامه)، «بلّغ» (برسان) و «سلام» تناسب معنایی وجود دارد.

• منادا: «نسیم الصبح» مورد خطاب واقع شده است.

بیت دوم: اگر چه صبرِ من از روی دوست ممکن نیست / همی کنم به ضرورت، چو صبرِ ماهی از آب

معنی روان: اگرچه شکیبایی ورزیدن در دوری از چهرهٔ محبوب برای من امکان‌پذیر نیست، اما از روی اجبار و ناچاری دوری را تحمل می‌کنم؛ درست مانند ماهی که بیرون از آب (از روی اجبار) صبر می‌کند (که این صبر در واقع به معنای جان دادن و بی‌تابی است).

آرایه‌های ادبی:

• تشبیه: حال شاعر در دوری از یار، به حالِ «ماهی بیرون از آب» تشبیه شده است.

• کنایه: «صبر ماهی از آب» کنایه از بی‌قراری مطلق، جان دادن و مرگ است (زیرا ماهی بدون آب نمی‌تواند صبر کند، بلکه می‌میرد).

• تضاد: میان «صبر» و مفهوم ضمنی بیت (بی‌قراری و مرگ ماهی) تضاد ظریفی وجود دارد.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• دلتنگی و فراق: شکایت از دوری یار و زادگاه (شیراز).

• پیغام‌رسانی باد صبا: استفاده از عناصر طبیعت (نسیم) به عنوان پیک و پیام‌رسان عاشق.

• اضطرار و جبر: تأکید بر اینکه دوری و شکیبایی، انتخابی نیست بلکه از روی اجبار و ضرورت است.

• حیات‌بخشی معشوق: وابستگی عاشق به معشوق همانند وابستگی ماهی به آب (مایه حیات).