بیان آن که این اختلافات در صورت روش است، نَیْ در حقیقت راه

بیت ۱: او ز یک‌رنگیِّ عیسی، بو نداشت / وز مِزاجِ خُمِّ عیسی خو نداشت

• قافیه: بو / خو

• ردیف: نداشت

• آرایه: تلمیح به معجزهٔ صباغی حضرت عیسی (ع) و خُم رنگرزی او در روایات؛ کنایه («بو نداشتن» کنایه از بی‌بهره بودن).

• معنی: آن وزیر فریب‌کار، هیچ نشان و بهره‌ای از صفا و وحدت باطن عیسی (ع) نبرده بود و از خصلت پاک‌کننده و یک‌رنگ‌ساز او هیچ خویی نگرفته بود.

بیت ۲: جامهٔ صد رنگ از آن خُمِّ صفا / ساده و یک‌رنگ گشتی چون ضیا

• قافیه: صفا / ضیا

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه صریح (مانند کردن جامهٔ یک‌رنگ به نور و «ضیا»)؛ تضاد میان «صد رنگ» (کثرت و نفاق) و «یک‌رنگ» (وحدت و صفا).

• معنی: جامه‌های پرنقش و صدباطن در خُم پاکی عیسی (ع)، صفا می‌یافتند و مانند نور خورشید، یکدست، روشن و یک‌رنگ بیرون می‌آمدند.

بیت ۳: نیست یک‌رنگی کزو خیزد مَلال / بل مثالِ ماهی و آبِ زلال

• قافیه: مَلال / زلال

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و تشبیه مرکب (مانند کردن رابطهٔ سالک با توحید، به زیستن ماهی در آب زلال).

• معنی: این یک‌رنگی و وحدت معنوی، از آن دست یکنواختی‌هایی نیست که ملالت و دل‌زدگی بیاورد؛ بلکه مانند پیوند همیشگی و گوارای ماهی با آبِ پاک است که مایهٔ حیات اوست.

بیت ۴: گرچه در خشکی هزاران رنگ‌هاست / ماهیان را با یُبوسَت جنگ‌هاست

• قافیه: رنگ‌هاست / جنگ‌هاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره تمثیلی (خشکی و خشکی‌پسندی استعاره از دلبستگی به جلوه‌های کثرت دنیا)؛ تضاد میان دریا و خشکی (یبوست).

• معنی: هرچند در خشکی نقش‌ها و رنگ‌های فریبندهٔ فراوانی به چشم می‌خورد، اما ماهیان با خشکی ناسازگارند و زندگی‌شان تنها در زلالیِ دریا ممکن است.

بیت ۵: کیست ماهی؟ چیست دریا در مَثَل؟ / تا بدان مانَد مَلِک عزَّ و جَل

• قافیه: مَثَل / عزَّ و جَل

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری (رد هرگونه شباهت میان مخلوقات مادی و ذات پاک پروردگار).

• معنی: ماهی و دریا در مقام تمثیل چه ارزشی دارند که بتوان شکوه و جلال پادشاه هستی (خداوند بزرگوار) را با آن‌ها مقایسه کرد؟

بیت ۶: صدهزاران بحر و ماهی در وجود / سجده آرد پیشِ آن اکرام و جُود

• قافیه: وجود / جُود

• ردیف: ندارد

• معنی: صدها هزار دریا و ماهیانِ عالم آفرینش، همگی در برابر بخشش، کرم و فضل بی‌پایان الهی سر تسلیم فرود آورده و سجده می‌کنند.

بیت ۷: چند بارانِ عطا باران شده / تا بدانْ آن بحر، دُرْ افشان شده

• قافیه: باران / دُر افشان

• ردیف: شده

• آرایه: تلمیح به باور قدما دربارهٔ پرورش مروارید در دل صدف بر اثر بارش باران نیسان.

• معنی: چه بسیار باران‌های فیض و بخشش از سوی پروردگار باریده است تا در پی آن، دریا توانسته گوهرها و مرواریدهای گران‌بها در دامان خویش پدید آورد.

بیت ۸: چند خورشیدِ کرَم افروخته / تا که ابر و بحر، جود آموخته

• قافیه: افروخته / آموخته

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشخیص (نسبت دادن جود و بخشش‌آموزی به ابر و دریا)؛ استعاره در «خورشید کرم».

• معنی: خداوند چه پرتوهایی از خورشید لطف و کرم خود تابانده است تا ابر و دریا، شیوهٔ ایثار، بخشش و سخاوت را فرابگیرند.

بیت ۹: پرتوِ دانش زده بر خاک و طین / تا که شد دانه پذیرندهٔ زمین

• قافیه: طین / زمین

• ردیف: ندارد

• معنی: خداوند نور آگاهی و تدبیر خویش را بر خاک و گِل دمیده است تا زمین این آمادگی و استعداد را بیابد که دانه را در بر گیرد و برویاند.

بیت ۱۰: خاک، امین و هر چه در وی کاشتی / بی‌خیانت جنسِ آن برداشتی

• قافیه: کاشتی / برداشتی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشخیص و تضاد (امین بودن خاک در تقابل با «خیانت»).

• معنی: خاک امانت‌داری وفادار است؛ هر بذری که در دل آن بکاری، بی‌هیچ دگرگونی و دست‌اندازی، دقیقاً حاصل همان بذر را به تو پس می‌دهد.

بیت ۱۱: این امانت، زآن امانت یافته‌ست / کآفتابِ عدل، بر وَی تافته‌ست

• قافیه: یافته‌ست / تافته‌ست

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه تشبیهی و استعاره در «آفتاب عدل».

• معنی: خاک این امانت‌داری را از عدل راستین پروردگار دریافت کرده است، چرا که خورشیدِ عدالت الهی بر آن تابیده و آن را امین ساخته است.

بیت ۱۲: تا نشانِ حق نیارد نوبهار / خاک، سِرها را نکرده آشکار

• قافیه: نوبهار / آشکار

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره در «سِرها» (رازها استعاره از دانه‌ها و سبزه‌ها)؛ تشخیص برای خاک و نوبهار.

• معنی: تا زمانی که بهار فرمانی از جانب خداوند نیاورد، خاک امانت‌ها و سبزه‌های نهفته در دلش را آشکار نمی‌کند و رازداری پیشه می‌سازد.

بیت ۱۳: آن جوادی که جمادی را بداد / این خبرها، وین امانت، وین سَداد

• قافیه: بداد / سَداد

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص میان «جواد» (بخشنده) و «جماد» (ماده بی‌جان).

• معنی: خداوند بخشنده‌ای است که به جسم بی‌جان و خاک جامد، چنین آگاهی، امانت‌داری، درستی و استواری پایدار عطا کرده است.

بیت ۱۴: مر جمادی را کند فضلش خبیر / عاقلان را کرده قهرِ او ضریر

• قافیه: خبیر / ضریر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (طباق) میان «فضل» و «قهر»، «جماد» و «عاقل»، و «خبیر» (آگاه و بینا) و «ضریر» (نابینا).

• معنی: بخشش و فضل الهی جسم بی‌جان را آگاه و بینا می‌سازد، اما خشم او می‌تواند خردمندان مغرور را کورباطن و بی‌بصیرت گرداند.

بیت ۱۵: جان و دل را طاقتِ آن جوش نیست / با که گویم در جهان یک گوش نیست

• قافیه: جوش / گوش

• ردیف: نیست

• آرایه: کنایه («یک گوش نبودن» کنایه از نبودِ محرم راز و شنوندهٔ اهل معرفت).

• معنی: روح و دلم توان تحمل این غلیان و جوشش معانی الهی را ندارد؛ این رازها را به چه کسی بگویم در حالی که در این دنیا گوشِ شنوایی برای درک حقیقت پیدا نمی‌شود؟

بیت ۱۶: هر کجا گوشی بُد از وَی چشم گشت / هر کجا سنگی بُد از وی یَشْم گشت

• قافیه: چشم / یَشْم

• ردیف: گشت

• آرایه: کنایه («گوش چشم شدن» کنایه از تبدیل شنیده‌ها به شهود و دیدار عینی)؛ جناس ناقص میان «چشم» و «یشم».

• معنی: هر که به فیض او گوشی شنوا یافت، بصیرت پیدا کرد و اهل شهود شد؛ و هر سنگ بی‌ارزشی از عنایت او به گوهر گران‌بهای یشم بدل گردید.

بیت ۱۷: کیمیاسازست، چه‌بْوَد کیمیا؟ / معجزه بخش است، چه‌بْوَد سیمیا؟

• قافیه: کیمیا / سیمیا

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری؛ جناس ناقص میان «کیمیا» و «سیمیا».

• معنی: او خود آفرینندهٔ دگرگونی‌هاست؛ پس تبدیل مس به طلا در برابر کار او چه بهایی دارد؟ او بخشندهٔ معجزهٔ الهی است؛ جادو و طلسمات باطل (سیمیا) در برابر او چه اعتباری دارد؟

بیت ۱۸: این ثنا گفتن ز من ترکِ ثناست / کین دلیلِ هستی و، هستی خطاست

• قافیه: ثناست / خطاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض (پارادوکس) در «ثنا گفتن ترک ثناست».

• معنی: این ستایش‌گری که من بر زبان می‌آورم در حقیقت ترک ستایش راستین است؛ چرا که مدح کردن نشان از ادعای وجود و خودبینی دارد و اثباتِ «من» در پیشگاه او خطاست.

بیت ۱۹: پیشِ هستِ او بباید نیست بود / چیست هستی پیش او؟ کور و کبود

• قافیه: بود / کبود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد میان «هست» و «نیست».

• معنی: در پیشگاه وجود مطلق پروردگار، انسان باید از خود تهی و فانی شود؛ چرا که عرض اندام و هستی قائل شدن برای خود، چیزی جز کوردلی و سیه‌رویی به همراه ندارد.

بیت ۲۰: گر نبودی کور، ازو بگداختی / گرمیِ خورشید را بشناختی

• قافیه: بگداختی / بشناختی

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه در «خورشید» (استعاره از حقیقت و تجلی حق).

• معنی: اگر انسان در برابر پروردگار نابینا نبود، در تابش فروغ او از خود بی‌خود می‌شد و ذوب می‌گشت و گرمای حیات‌بخش او را با تمام وجود درمی‌یافت.

بیت ۲۱: ور نبودی او کبود از تعزیَت / کَی فسردی همچو یخ این ناحیَت؟

• قافیه: تعزیَت / ناحیَت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه صریح (تشبیه افسردگی و انجماد جهان به «یخ»)؛ کنایه («کبود بودن از تعزیت» کنایه از ماتم‌زدگی و عزاداری).

• معنی: و اگر این جهان خاکی از غم و سوگ جدایی از حقیقت کبود و ماتم‌زده نبود، چرا باید همچون یخ در انجماد، بی‌روحی و جمود فرومی‌رفت؟