قبول کردنِ نصارا مکرِ وزیر را

۱. صد هزاران مردِ ترسا سویِ او / اندک‌اندک جمع شد در کویِ او

قافیه: سویِ او، کویِ او (حروف قافیه: مصوت بلند «ـو» در «سو» و «کو»)

ردیف: ـیِ او

معنی شعر: صدها هزار نفر از مسیحیان آرام‌آرام و گروه به گروه به سوی او روانه شدند و در کوی و محلهٔ او گرد آمدند.

آرایه‌های ادبی:

• اغراق در عدد «صد هزاران»

• تضاد مفهومی میان کثرت جمعیت («صد هزاران») و شیوهٔ تدریجی گردهمایی («اندک‌اندک»)

• تکرار لفظ در ترکیب قیدی «اندک‌اندک»

• جناس مطرف میان «سوی» و «کوی»

• مراعات نظیر میان «مرد»، «ترسا»، «جمع شدن» و «کوی»

۲. او بیان می‌کرد با ایشان به راز / سِرّ اَنْگَلْیُون و زُنّار و نماز

قافیه: راز، نماز (حروف قافیه: «ـاز»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: او در خلوت و به‌صورت نهانی، اسرار کتاب انجیل، حقیقت بستن کمربند و باطن نماز مسیحی را برای آنان شرح می‌داد.

آرایه‌های ادبی:

• مراعات نظیر میان اجزای شریعت عیسوی: «انگلیون» (انجیل)، «زنّار» و «نماز»

• ترادف معنایی میان «راز» و «سِرّ»

• کنایه: «بیان کردن به راز» کنایه از آموزش سرّی، پنهان‌کاری و ایجاد حلقهٔ ارادتمندان خاص

• جناس مطرف میان «راز» و «نماز»

۳. او به ظاهر، واعظ اَحکام بود / لیک، در باطن صفیر و دام بود

قافیه: احکام بود، دام بود (حروف قافیه: «ـام»)

ردیف: بود

معنی شعر: او در پوستهٔ ظاهر، اندرزگو و آموزگار احکام دینی می‌نمود؛ اما در حقیقت و باطن، نوای فریبندهٔ صیاد و تله‌ای هلاک‌کننده برای مؤمنان بود.

آرایه‌های ادبی:

• تضاد و تقابل میان «ظاهر» و «باطن»

• تشبیه بلیغ (اسنادی): باطن وزیر به «صفیر» (آوای تقلیدی شکارچی) و «دام» تشبیه شده است

• مراعات نظیر میان «صفیر» و «دام» (ابزار فریب و شکار پرنده)

• موازنه و تقابل ساختاری در دو مصراع

۴. بهر این بعضی صَحابه از رسول / مُلتَمِس بودند مکرِ نفسِ غول

قافیه: رسول، غول (حروف قافیه: «ـول»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: دقیقاً به دلیل وجود چنین فریب‌های پوشیده‌ای، برخی از یاران راستین پیامبر از ایشان پیوسته خواهان شناخت حیله‌های نفسِ گمراه‌کننده بودند.

آرایه‌های ادبی:

• اضافهٔ تشبیهی: «نفسِ غول» (تشبیه نفس اماره به غول بیابان از حیث گمراهی و هلاکت)

• مراعات نظیر میان «صحابه» و «رسول»

• کنایه: «ملتمس بودن» کنایه از اصرار، تمنا و در پی آگاهی بودن

• جناس مطرف میان «رسول» و «غول»

۵. کو چه آمیزد ز اَغراضِ نهان / در عبادتها و در اخلاصِ جان؟

قافیه: نهان، جان (حروف قافیه: «ـان»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: می‌پرسیدند که نفس آدمی چگونه ریاکاری‌ها، منافع شخصی و هواهای پنهانی را در اعمال عبادی و پاکیِ باطن آدمی وارد می‌کند؟

آرایه‌های ادبی:

• تضاد مفهومی میان «اغراض نهان» (پلیدی و هوای نفس) و «اخلاص جان» (پاکی محض)

• استعارهٔ مکنیه: آمیختن غرض در عبادت (عبادت و خلوص مانند ماده‌ای زلال فرض شده که آلودگی در آن حل می‌شود)

• مراعات نظیر میان «اغراض»، «نهان»، «عبادت» و «اخلاص»

• جناس مطرف میان «نهان» و «جان»

۶. فضلِ طاعت را نجُستَندی ازو / عیب ظاهر را نجُستَندی که کو؟

قافیه: از او، که کو (حروف قافیه: مصوت بلند «ـو» در «او» و «کو»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: آنان در پی پاداش و فضل عبادات نبودند و حتی عیب‌های آشکار را هم جست‌وجو نمی‌کردند (چون عیب آشکار مشخص است)؛ بلکه در پی روزنه‌های بسیار مخفی و دقیق فساد عمل بودند.

آرایه‌های ادبی:

• تکرار فعل «نجستندی» در هر دو مصراع

• تضاد مفهومی میان «فضلِ طاعت» (کمال و پاداش) و «عیبِ ظاهر» (نقص و تباهی عمل)

• استفهام انکاری و جست‌وجوگرانه در پایان بیت («که کو؟»)

• مراعات نظیر میان «فضل»، «طاعت» و «عیب»

۷. مو به مو، ذرّه به ذرّه مکرِ نَفس / می‌شناسیدند چون گُل از کرفس

قافیه: نَفس، کَرَفْس (حروف قافیه: «ـَفس»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: نیرنگ‌های نفس را با باریک‌بینی و در جزئی‌ترین مراتب، به همان آسانیِ تفکیک کردن گل از گیاه کرفس، بازمی‌شناختند.

آرایه‌های ادبی:

• تشبیه و تمثیل: آسانی و وضوح در تشخیص فریب‌های نفس به جدا کردن «گل از کرفس» تشبیه شده است

• تضاد حسی میان عطر و لطافت «گل» و سادگی و بوی علفی «کرفس»

• کنایه: «مو به مو» و «ذره به ذره» کنایه از نهایت دقت، باریک‌بینی و موشکافی

• جناس مطرف میان «نَفْس» و «کَرَفْس»

۸. موشکافانِ صحابه هم در آن / وعظِ ایشان خیره گشتندی به جان

قافیه: در آن، به جان (حروف قافیه: «ـان»)

ردیف: ندارد

معنی شعر: حتی دقیق‌ترین و زیرک‌ترین یاران پیامبر نیز اگر در مجلس سخنوری و اندرزهای چنین مدعیان دورویی قرار می‌گرفتند، از عمق مکر آنان با تمام وجود متحیر می‌شدند.

آرایه‌های ادبی:

• کنایه: «موشکاف» کنایه از فردِ بسیار دقیق، باریک‌بین و موشکاف در تشخیص امور

• کنایه: «خیره گشتن به جان» کنایه از حیرت عمیق، مبهوت شدن و سرگشتگی باطنی

• مراعات نظیر میان «موشکاف»، «صحابه» و «وعظ»

• جناس لاحق میان «آن» و «جان»