جواب گفتن شیر خرگوش را و روان شدن با او

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1181 تا 1201

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 24 از 34

بیت ۱: گفت : بسم الله ، بیا تا او کجاست ؟ / پیش در شو ، گر همی گویی تو راست

• قافیه: کجاست / راست

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («بسم الله» کنایه از آمادگی، شتاب و پذیرش هماوردی؛ «پیش در شو» کنایه از پیشاهنگ شدن و راهنمایی کردن)، جناس ناقص اختلافی (کجاست / راست).

• معنی: شیر گفت: بسیار خوب، حرکت کن و پیش بیفت تا ببینم او کجاست؛ اگر راست می‌گویی جلوتر از من راه بیفت.

بیت ۲: تا سزای او و صد چون او دهم / ور دروغ است این ، سزای تو دهم

• قافیه: او / تو

• ردیف: دهم (یا «سزای ... دهم»)

• آرایه: تضاد (راست در بیت قبل / دروغ)، تکرار (سزا، دهم)، اغراق (صد چون او).

• معنی: تا کیفر و جزای درخورِ او و صد شیرِ دیگر مانند او را کف دستشان بگذارم؛ و اگر سخنت دروغ باشد، کیفر و سزای دغل‌کاریِ تو را خواهم داد.

بیت ۳: اندر آمد چون قلاووزی به پیش / تا برد او را به سوی دام خویش

• قافیه: پیش / خویش

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه خرگوش به قلاووز و پیشاهنگ لشکر)، استعاره مصرحه («دام خویش» استعاره از تلهٔ مرگ و چاه آب)، جناس ناقص (پیش / خویش).

• معنی: خرگوش همانند راهنما و پیشاهنگی کارکشته پیش افتاد تا شیر را به سوی دامی که چیده بود راهنمایی کند.

بیت ۴: سوی چاهی کو نشانش کرده بود / چاهِ مَغ را دام جانش کرده بود

• قافیه: نشانش / جانش

• ردیف: کرده بود

• آرایه: اضافه استعاری («دام جان»)، جناس ناقص اختلافی (نشانش / جانش).

• معنی: به سوی چاهی ژرف و تاریک (چاهِ مَغ) که از پیش آن را شناسایی و نشان کرده بود حرکت کرد؛ چاهی که آن را تله‌ای برای ستاندن جانِ شیر قرار داده بود.

بیت ۵: می شدند این هر دو ، تا نزدیک چاه / اینت خرگوشی چو آبی زیر کاه

• قافیه: چاه / کاه

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه و تمثیل («آب زیر کاه» کنایه از مکار، فریبکار پنهان و آب‌زیرکاه)، شبه‌جمله و ادات تعجب («اینت» به معنی شگفتا از این...).

• معنی: هر دو به سوی چاه روانه شدند و به آن نزدیک گشتند؛ شگفتا از این خرگوشِ مکار که در ظاهر ناتوان و در باطن همچون آبی پنهان در زیر کاه بود.

بیت ۶: آب ، کاهی را به هامون می برد / کاه ، کوهی را عجب چون می برد ؟

• قافیه: هامون / چون

• ردیف: می‌برد

• آرایه: تضاد و طباق (کاه / کوه)، استعاره مصرحه («کاه» استعاره از خرگوش خردجثه؛ «کوه» استعاره از شیر تنومند و سهمگین)، استفهام تعجبی («عجب چون می‌برد؟»)، تمثیل.

• معنی: جریان آب در حالت عادی پرِ کاهی را به سوی دشت و بیابان می‌برد؛ اما در اینجا شگفتا، چگونه ممکن است کاهی سبک‌وزن، کوهی استوار و سنگین را به دنبال خود بکشد؟!

بیت ۷: دام مکر او ، کمند شیر بود / طرفه خرگوشی که شیری می ربود

• قافیه: شیر بود / می‌ربود

• ردیف: بود

• آرایه: تناقض‌نما و شگفتی (خرگوشی که شیر را شکار می‌کند)، تشبیه بلیغ (تشبیه مکر خرگوش به کمند صیاد)، جناس ناقص اختلافی (شیر / شیر).

• معنی: حیله و تدبیر خرگوش به کمندی برای به بند کشیدن شیر بدل شد؛ شگفتا از این خرگوش نادر و شگفت‌انگیزی که شیری درنده را صید می‌کرد و با خود می‌برد!

بیت ۸: موسیی ، فرعون را با رود نیل / می کشد با لشکر و جمع ثقیل

• قافیه: نیل / ثقیل

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به غرق شدن فرعون و لشکریانش در نیل به دست اعجاز حضرت موسی)، تمثیل (غلبهٔ مؤمنانِ ضعیف به تأیید الهی بر مستکبران قدرتمند).

• معنی: چنان‌که حضرت موسی (ع) با همراهی آب نیل، فرعونِ جبار را همراه با لشکریان انبوه و سپاهیان سنگین‌اسلحه‌اش به گرداب هلاکت و غرق کشاند.

بیت ۹: پشه ای نمرود را با نیم پر / می شکافد بی محابا درز سر

• قافیه: پَر / سَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به هلاکت نمرود با نفوذ پشه‌ای به درون مغز او)، کنایه («با نیم‌پر شکافتن درز سر» کنایه از غلبهٔ حقیرترین آفرینش بر مغرورترین ستمگر).

• معنی: و چنان‌که پشه‌ای ناتوان با نیمی از بال خود، کاسه و شکاف سر نمرودِ متکبر را بی‌هیچ باکی می‌شکافد و او را خوار و هلاک می‌سازد.

بیت ۱۰: حال آن کو قول دشمن را شنود / بین جزای آن که شد یار حسود

• قافیه: شَنود (شنید) / حَسود

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (شنود / حسود)، مراعات نظیر (قول، شنود / جزا، یار، حسود).

• معنی: فرجام و حال‌وروز کسی را بنگر که به سخن و فریب دشمن گوش می‌دهد، و ببین کیفر کسی را که با انسانی حسود و بدخواه هم‌نشین و یار می‌گردد.

بیت ۱۱: حال فرعونی که هامان را شنود / حال نمرودی که شیطان را شنود

• قافیه: هامان / شیطان

• ردیف: را شنود

• آرایه: تلمیح (اشاره به فریب خوردن فرعون از وزیرش هامان، و همراهی نمرود با ابلیس)، تکرار (حال، شنود)، ترصیع و موازنه.

• معنی: سرگذشت عبرت‌آموز فرعونی را ببین که به رأی گمراه‌کنندهٔ هامان تکیه کرد، و فرجام نمرودی را بنگر که به وسوسه‌های شیطان دل سپرد.

بیت ۱۲: دشمن ار چه دوستانه گویدت / دام ، دان گر چه ز دانه گویدت

• قافیه: گویدت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (دشمن / دوستانه، دام / دانه)، تمثیل (دانه نهادن صیاد در دام)، جناس اشتقاق (دام / دانه)، کنایه («از دانه گفتن» کنایه از وعدهٔ منفعت و طمع دادن).

• معنی: دشمن حتی اگر با لحنی سرشار از مهر و دوستی با تو سخن بگوید، سخنش را دامی مهلک بدان؛ هرچند از منافع و دانه‌های لذیذ با تو سخن ساز کند.

بیت ۱۳: گر تو را قندی دهد ، آن زهر دان / گر به تن لطفی کند ، آن قهر دان

• قافیه: زَهر / قَهر

• ردیف: دان

• آرایه: تضاد (قند / زهر، لطف / قهر)، جناس ناقص اختلافی (زهر / قهر)، ترصیع و موازنه.

• معنی: اگر دشمن به ظاهر کام تو را با قند شیرین کند، آن را زهری کشنده به شمار آور؛ و اگر به جسمت محبتی نماید، آن را خشم و کینه‌ای ویرانگر بدان.

بیت ۱۴: چون قضا آید ، نبینی غیر پوست / دشمنان را باز نشناسی ز دوست

• قافیه: پوست / دوست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (دشمن / دوست)، تضاد مفهومی (پوست و ظاهر در برابر مغز و باطن)، کنایه («غیر پوست ندیدن» کنایه از سطحی‌نگری و سلب شدن بصیرت با نزول قضای الهی).

• معنی: هنگامی که تقدیر و قضای الهی فرارسد، باطن امور از چشمت پنهان می‌ماند و جز پوستهٔ ظاهری چیزی را نمی‌بینی؛ از این رو در شناخت دشمن و دوست دچار سردرگمی و خطا می‌شوی.

بیت ۱۵: چون چنین شد ، ابتهال آغاز کن / ناله و تسبیح و روزه ساز کن

• قافیه: آغاز / ساز

• ردیف: کن

• آرایه: مراعات نظیر (ابتهال، ناله، تسبیح، روزه)، جناس ناقص اختلافی (آغاز / ساز).

• معنی: چون چنین ابتلایی روی آورد و خطر کوردلی پیش آمد، زاری و تضرع (ابتهال) به درگاه حق را آغاز کن و به ناله، ستایش الهی و روزه‌داری متمسک شو.

بیت ۱۶: ناله می کن کای تو علام الغیوب / زیر سنگ مکر بد ، ما را مکوب

• قافیه: الغُیوب / مَکوب

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (غیوب / مکوب)، استعاره مصرحه («سنگ مکر بد» استعاره از پیامدهای سنگین و خردکنندهٔ فریب و نیرنگ).

• معنی: با تضرع ناله برآور که ای پروردگارِ دانای نهان‌ها! ما را در زیر سنگِ کوبندهٔ نیرنگ‌های شوم، خرد و تباه مگردان.

بیت ۱۷: گر سگی کردیم ای شیر آفرین / شیر را مگمار بر ما زین کمین

• قافیه: شیرآفرین / کمین

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («سگی کردن» کنایه از سرکشی نفس، فرومایگی و ارتکاب معصیت)، تناسب (سگ / شیر)، جناس تام میان «شیر» (حیوان درنده / نماد قهر الهی) و «شیر» (در ترکیب شیرآفرین).

• معنی: ای پروردگاری که آفرینندهٔ شیران و قدرت‌هایی! اگر ما از پستی و هواپرستی خصلت سگان را پیش گرفتیم، از این کمینگاه حوادث، شیری درنده (عذاب و بلای قاهر) را بر ما مسلط مفرما.

بیت ۱۸: آب خوش را صورت آتش مده / اندر آتش ، صورت آبی منه

• قافیه: آتش مده / آبی منه

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (آب / آتش)، لف و نشر، تقابل حقیقت‌بینی با خطای باصره و وهم.

• معنی: بار الها، حقیقتِ گوارای آب (هدایت و خیر) را در نگاه ما به صورت آتش جلوه مده، و در درون آتش سوزان (گناه و هوس)، فریبی از ظاهر آب مگذار.

بیت ۱۹: از شراب قهر ، چون مستی دهی / نیست ها را صورت هستی دهی

• قافیه: مَستی / هَستی

• ردیف: دهی

• آرایه: اضافه استعاری (شراب قهر)، تضاد (نیست / هست)، جناس ناقص اختلافی (مستی / هستی).

• معنی: هرگاه از بادهٔ غضب و قهر خود بنده‌ای را مست و بیخود سازی، امور باطل و عدمی را در چشم او واقعی و ماندگار جلوه می‌دهی.

بیت ۲۰: چیست مستی ، بند چشم از دید چشم / تا نماند سنگ ، گوهر ، پشم ، یشم

• قافیه: دیدِ چشم / یَشم

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام (چشم / چشم)، مراعات نظیر (سنگ، گوهر، پشم، یشم)، کنایه («بند چشم از دید چشم» کنایه از سلب بصیرت و از بین رفتن تشخیص).

• معنی: مستی غفلت چیست؟ بسته شدن دیدهٔ حقیقت‌بین آدمی است، بدان حد که دیگر توان تفکیک میان سنگ بی‌ارزش با گوهر گران‌بها، و پشم بی‌مقدار با سنگ یشم قیمتی برایش باقی نماند.

بیت ۲۱: چیست مستی ، حس ها مبدل شدن / چوب گز ، اندر نظر صندل شدن

• قافیه: مُبَدَّل / صَندَل

• ردیف: شدن

• آرایه: تعریف تمثیلی، تضاد (چوب گز [چوب بیابانی و تلخ] در برابر چوب صندل [چوبی بسیار معطر و گران‌قیمت])، جناس ناقص اختلافی (مبدل / صندل).

• معنی: مستی غفلت چیست؟ واژگون شدن حواس و ادراکات انسان؛ تا جایی که چوبِ بی‌ارزش و بیابانیِ گز در نظر او همانند چوب خوش‌بوی صندل جلوه کند.