جواب خرگوش ، نخچیران را

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1008 تا 1026

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۱۴ از 34

بیت ۱: گفت : ای یاران ، حقم الهام داد / مر ضعیفی را قوی رایی فتاد

• قافیه: داد / فتاد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (ضعیف / قوی).

• معنی: خرگوش گفت: ای دوستان، پروردگار به من الهام بخشید و به موجود ضعیفی چون من، اندیشه و تدبیری استوار و نیرومند عطا فرمود.

بیت ۲: آنچه حق آموخت مر زنبور را / آن نباشد شیر را و گور را

• قافیه: زنبور / گور

• ردیف: را

• آرایه: تلمیح (اشاره به آیه وحی به زنبور عسل در سوره نحل: «وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ»)، مراعات نظیر (زنبور، شیر، گور).

• معنی: آن دانشی را که خداوند به زنبور عسل الهام کرده است، حتی در وجود شیر درنده و گورخر تنومند نیز ننهاده است.

بیت ۳: خانه ها سازد پر از حلوای تر / حق ، بر او آن علم را بگشاد در

• قافیه: تَر / دَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («حلوای تر» استعاره از عسل مصفا و شیرین)، اضافه استعاری («درِ علم» و گشودن درِ دانش).

• معنی: زنبور خانه‌هایی (کندوهایی) سرشار از عسل گوارا می‌سازد، چرا که خداوند درِ آن دانش و مهارت شگفت را به روی او گشوده است.

بیت ۴: آنچه حق آموخت کرم پیله را / هیچ پیلی داند آن گون حیله را ؟

• قافیه: پیله / حیله

• ردیف: را

• آرایه: جناس ناقص اشتقاق/شبه‌اشتقاق (پیله / پیل / حیله)، استفهام انکاری («هیچ پیلی داند...؟»)، تقابل جثه (کرم خرد در برابر فیل تنومند).

• معنی: دانشی که پروردگار به کرم کوچک ابریشم آموخته است، آیا هیچ فیل نیرومندی از چنین ترفند و هنر شگفتی آگاهی دارد؟

بیت ۵: آدم خاکی ز حق آموخت علم / تا به هفتم آسمان ، افروخت علم

• قافیه: عِلم / عَلَم

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام و ناقص حرکتی (عِلم = دانش / عَلَم = پرچم و نشانه برتری)، تلمیح (اشاره به آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا»)، کنایه («عَلَم افروختن بر آسمان هفتم» کنایه از برتری و تسلط معنوی بر فرشتگان).

• معنی: حضرت آدم با وجود کالبد خاکی‌اش، حقیقت علم‌الاسماء را از خدا فراگرفت و پرچم برتری و دانایی خود را تا بالاترین آسمان‌ها برافراشت.

بیت ۶: نام و ناموس ملک را در شکست / کوری آن کس که در حق در شک است

• قافیه: شکست / شک است (در شک است)

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به سر فرود آوردن و سجده فرشتگان در برابر آدم)، اشتقاق و جناس شبه‌مرکب (شکست / شک است)، کنایه («کوریِ کسی» دعای تحقیر و بیزاری).

• معنی: برتری علم آدم، ادعا و شکوه فرشتگان را در هم شکست؛ کور باد چشم کسی که در قدرت و فضل پروردگار دچار تردید است.

بیت ۷: زاهد چندین هزاران ساله را / پوزبندی ساخت آن گوساله را

• قافیه: ساله / گوساله

• ردیف: را

• آرایه: استعاره مصرحه («زاهد چندین هزاران ساله» و «گوساله» هر دو استعاره از ابلیس که سال‌ها عبادت کرد اما اسیر جهل ماند)، تشبیه و کنایه («پوزبند ساختن» کنایه از مهار کردن، بستن دهان و محروم ساختن از شیر حقیقت).

• معنی: خداوند بر دهان آن عابد چندهزارساله (شیطان) پوزبندی زد و او را همچون گوساله‌ای نادان از رسیدن به باطن معرفت محروم ساخت.

بیت ۸: تا نداند شیر عکم دین کشید / تا نگردد گرد آن قصر مشید

• قافیه: کشید / مشید

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مکنیه و مصرحه («شیرِ عِکمِ دین» استعاره از چشیدن حقایق و شیرهٔ دینداری؛ «قصر مشید» استعاره از حریم قدس و باطن استوار دین)، تکرار (تا).

• معنی: تا نتواند از پستان حقایق دین شیری بدوشد و بنوشد، و هرگز نتواند پیرامون آن کاخ رفیع و استوار معنویت پرسه بزند.

بیت ۹: علم های اهل حس ، شد پوزبند / تا نگیرد شیر ، زان علم بلند

• قافیه: پوزبند / بلند

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه بلیغ (دانش اهل حس به پوزبند مانند شده است)، تقابل (علم اهل حس در برابر علم بلند و باطنی).

• معنی: دانش‌های حسی و مادی برای روح بشر به پوزبندی مانع بدل شدند، تا جان آدمی نتواند از آن پستان معرفت و دانش والای الهی تغذیه کند.

بیت ۱۰: قطره دل را یکی گوهر فتاد / کان به دریاها و گردون ها نداد

• قافیه: فتاد / نداد

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه تشبیهی (قطره دل)، تضاد و تناسب (قطره / دریا، گوهر / گردون)، تلمیح (اشاره به گنجایش قلب مؤمن و امانت الهی: «لا یَسَعُنِی أَرْضِی وَ لا سَمَائِی وَ لَكِنْ یَسَعُنِی قَلْبُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ»).

• معنی: در درون دل انسان که در ظاهر قطره‌ای بیش نیست، گوهری از نور الهی به ودیعه نهاده شد که خداوند آن عظمت را به دریاها و افلاک پهناور نبخشیده بود.

بیت ۱۱: چند صورت ، آخر ای صورت پرست / جان بی معنی ات ، از صورت نرست ؟

• قافیه: پرست / نرست

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری («جان بی‌معنی‌ات از صورت نرست؟»)، تضاد (صورت / معنی)، اشتقاق (صورت / صورت‌پرست).

• معنی: ای کسی که گرفتار ظواهر هستی، تا به کی در پی ظاهر و پوسته خواهی بود؟ آیا هنوز روان بی‌بهره از معنایت از بند این نقوش ظاهری رهایی نیافته است؟

بیت ۱۲: گر به صورت آدمی انسان بدی / احمد و بوجهل ، خود یکسان بدی

• قافیه: انسان / یکسان

• ردیف: بدی

• آرایه: تضاد (احمد / بوجهل)، تمثیل برای اثبات تقدم معنا و باطن بر ظاهر.

• معنی: اگر حقیقت و برتری انسان تنها به کالبد و صورت ظاهری بود، حضرت محمد (ص) و ابوجهل باید از هر جهت برابر و یکسان می‌بودند.

بیت ۱۳: نقش بر دیوار مثل آدم است / بنگر از صورت چه چیز او کم است ؟

• قافیه: آدم / کم

• ردیف: است

• آرایه: تمثیل (تصویر انسان بر دیوار)، استفهام تقریری («بنگر از صورت چه چیز او کم است؟»).

• معنی: تصویری که بر دیوار نگاشته شده نیز در ظاهر کاملاً شبیه انسان است؛ نیک بنگر و بگو که او از نظر نقش و پیکره ظاهری چه چیزی کمتر از انسان زنده دارد؟

بیت ۱۴: جان کم است آن صورت باتاب را / رو ، بجو آن گوهر کم یاب را

• قافیه: باتاب / کم‌یاب

• ردیف: را

• آرایه: استعاره مصرحه («گوهر نایاب» استعاره از روح، جان و جوهرهٔ انسانی)، جناس ناقص (باتاب / کمیاب).

• معنی: تنها روح و جان حیات‌بخش است که در آن تصویر درخشان وجود ندارد؛ پس نقش ظاهری را رها کن و در پی یافتن آن گوهر کمیابِ روح و معنا باش.

بیت ۱۵: شد سر شیران عالم جمله پست / چون سگ اصحاب را دادند دست

• قافیه: پست / دست

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به سگ اصحاب کهف)، کنایه («دست دادن» کنایه از پیوند یافتن، همنشین شدن یا هم‌عنان گشتن؛ «سر پست شدن» کنایه از فروتنی، کرنش و تسلیم شدن در برابر عظمت باطنی)، تناسب (شیران / سگ).

• معنی: دلاوران و پهلوانان سرکش جهان همگی در برابر سگ اصحاب کهف سر فرود آوردند، چرا که آن سگ به همنشینی مردان خدا رسید و باطن و حقیقت پذیرفت.

بیت ۱۶: چه زیانستش از آن نقش نفور / چونکه جانش غرق شد در بحر نور

• قافیه: نفور / نور

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری («چه زیانستش؟» یعنی هیچ زیانی به او نمی‌رسد)، استعاره مصرحه («نقش نفور» استعاره از کالبد سگ؛ «بحر نور» استعاره از فیض و حقیقت الهی)، جناس ناقص اختلافی (نفور / نور).

• معنی: سگ اصحاب کهف را از صورت ظاهریِ ناپسندش چه باکی است، در حالی که روح و باطن او در دریایی از انوار الهی غوطه‌ور گشته است؟

بیت ۱۷: نقش صورت نیست اندر خامه ها / عالم و عادل بود در نامه ها

• قافیه: خامه‌ها / نامه‌ها

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (خامه‌ها / نامه‌ها)، مراعات نظیر (خامه، نامه، نقش).

• معنی: آنچه قلم‌ها می‌نگارند صرفاً نقاشی و صورتی بی‌جان نیست؛ بلکه هنگامی که اوصافی چون «دانا» و «دادگر» بر نامه‌ها ثبت می‌شود، حقیقت آن‌ها فراتر از نقش مرکب است.

بیت ۱۸: عالم و عادل همه معنی است و بس / کش نیابی در مکان و پیش و پس

• قافیه: بس / پس

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (مکان، پیش، پس)، جناس ناقص اختلافی (بس / پس).

• معنی: صفاتی چون دانایی و عدالت تماماً حقایق معنوی هستند، و تو هرگز نمی‌توانی چنین مفاهیمی را در محدودهٔ مکان و ابعاد پیش و پس مادی محصور بیابی.

بیت ۱۹: می زند بر تن به سوی لامکان / می نگنجد در فلک ، خورشید جان

• قافیه: لامکان / جان

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه تشبیهی و استعاره («خورشید جان»)، تضاد (تن / جان، مکان / لامکان)، اغراق.

• معنی: پرتو خورشیدِ روح از عالمِ بی‌نشان و لامکان بر کالبد جسم می‌تابد؛ چرا که عظمت خورشیدِ جان هرگز در تنگنای آسمان‌ها و زمین نمی‌گنجد.