کی باشد ازین نشیب نمناک

• قافیه: نمناک، افلاک، خاک، چاک، تریاک، فتراک، چالاک، طربناک، پاک، باک، الاک (در بند اول) / والا، ما، تمنا، الا، مینا، خضرا، صحرا، تماشا، یکتا، دریا، اینجا (در بند دوم) / بنیاد، راند، استاد، جلاد، آزاد، برداد، بیداد، شیاد، همزاد، فریاد، افتاد (در بند سوم) / برخاست، راست، داناست، آراست، پیداست، مهیاست، اشیاست، دنیاست، والاست، راست (در بند چهارم) / سلطان، دربان، خمدان، سخندان، یزدان، جانان، غلتان، مستان، بنشان، خوبان، ایمان (در بند پنجم) / اعظم، عالم، احکم، گم، کم، اعظم، ضم، هم، مکرم، مسلم، مسمار، گنگم، یم، مبهم (در بند ششم).

• ردیف: ندارد (به جز موارد معدود در ابیات خاص که به صورت قافیه درونی یا تکرار است، اما کل شعر فاقد ردیف مستمر است).

وزن نهایی: مفعول مفاعلن فعولن

نام بحر: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

بیت: بستاند عقل جوهر از جان / بفشاند روح دامن از خاک

۱. خط عروضی: بِس تا نَ دِ عَق لِ جَو هَ رَز جان بِف شا نَ دِ رو حِ دا مَ نَز خاک

۲. تقطیع هجایی:

— — U / U — U — / U — —

— — U / U — U — / U — —

تحلیل معنایی و مفهومی

بیت ۱: کی باشد ازین نشیب نمناک / دل خیمهٔ جان زند برافلاک

• معنی: چه زمانی خواهد بود که دل بتواند از این دنیای پست و مادی (نشیب نمناک) رها شده و در عالم بالا و ملکوت (افلاک) اقامت گزیند؟

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «نشیب نمناک» استعاره از دنیای خاکی و مادی.

  • استعاره مکنیه: «خیمه زدنِ دل» (نسبت دادن عمل انسانی خیمه زدن به دل).

  • تضاد: میان «نشیب» (پستی) و «افلاک» (بلندی).

بیت ۲: بستاند عقل جوهر از جان / بفشاند روح دامن از خاک

• معنی: زمانی که عقل حقیقت و جوهر اصلی جان را بازپس بگیرد و روح انسان دامن خود را از آلودگی‌های این جهان خاکی پاک کند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «دامن افشاندن روح» (کنایه از رها شدن و ترک تعلقات).

  • مجاز: «خاک» مجاز از تعلقات دنیوی و جسمانی.

بیت ۳: وین خیمهٔ چار طاق ایوان / در حلقهٔ عاشقان زند چاک

• معنی: و این جسم مادی که مانند ایوانی چهار طاق است، در حلقه جرگه عاشقان دریده شود و روح از زندان آن رها گردد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «خیمه چار طاق» استعاره از عناصر چهارگانه سازنده جسم یا کنایه از خودِ کالبد انسانی.

  • کنایه: «چاک زدن» کنایه از ویران کردن و رها شدن.

بیت ۴: زهر است مزاج چار عنصر / امید خلاص ازو چو تریاک

• معنی: طبیعت عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک، آتش) که جسم را ساخته‌اند برای روح مانند زهر است و امید رهایی از این بند مادی، همچون پادزهر (تریاک) نجات‌بخش است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «زهر» و «تریاک» (پادزهر).

  • تشبیه: امید خلاص به تریاک تشبیه شده است.

  • مراعات نظیر: میان «زهر»، «مزاج» و «تریاک».

بیت ۵: عشق است براق جان درین راه / تن کیست طفیلیی به فتراک

• معنی: در مسیر سلوک به سوی حق، عشق مانند اسب راهواری (براق) برای جان است؛ در حالی که جسم تنها مانند یک همراه ناچیز و وابسته است که به فتراک (تسمه زین) بسته شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «عشق است براق جان» (تشبیه بلیغ).

  • تلمیح: اشاره به «براق» مرکب پیامبر (ص) در شب معراج.

  • استعاره: «فتراک» کنایه از مرتبه پست و فرعی جسم در برابر جان.

بیت ۶: آن لحظه که جان شود خرامان / در هودج کبریا بر افلاک

• معنی: آن زمانی که جان با ناز و شکوه در کجاوه عظمت الهی به سوی آسمان‌ها و عالم قدس حرکت کند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص: «خرامان شدن جان».

  • اضافه تخصیصی/استعاری: «هودج کبریا».

بیت ۷: بر نغمهٔ ارغنون توحید / رقاص چو صوفیان چالاک

• معنی: در آن حال، جان در برابر آواز خوشِ شناخت یگانگی خداوند (توحید)، مانند صوفیان زبردست شروع به رقص و سماع روحانی می‌کند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه جان به «صوفیان چالاک».

  • اضافه استعاری: «نغمه ارغنون توحید».

بیت ۸: دست اندازان و پای‌کوبان / در محفل قدسیان طربناک

• معنی: در حالی که جان با شادی و شعف فراوان در میان فرشتگان و ساکنان عالم قدس، مشغول پایکوبی و شادمانی معنوی است.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «دست‌اندازی و پای‌کوبی» کنایه از غایت شادی و سماع.

  • مراعات نظیر: میان دست، پا، رقص و محفل.

بیت ۹: از نام و نشان و دل مجرد / وز هستی و نیستی تن پاک

• معنی: در آن مرتبه، جان از هرگونه نام و شهرت و تعلقات قلبی برهنه گشته و جسم نیز از قید وجود و عدم (مادیات) پاک شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «هستی» و «نیستی».

  • کنایه: «مجرد شدن» کنایه از رسیدن به مقام تجرد ارواح.

بیت ۱۰: نی از صفت بهیمیش وهم / نی از حجب طبیعیش باک

• معنی: دیگر نه از ویژگی‌های حیوانی (خشم و شهوت) ترسی در اوست و نه از پرده‌ها و حجاب‌های عالم طبیعت واهمه‌ای دارد.

• آرایه‌های ادبی:

  • لف و نشر: میان صفت بهیمی (مربوط به بعد حیوانی) و حجب طبیعی (مربوط به عالم ماده).

  • تکرار: تکرار واژه «نی» برای تأکید بر سلب صفات رذیله.

بیت ۱۱: در مرتبهٔ کمال کلی / ساکن شده است و خرم الاک

• معنی: روح در عالی‌ترین جایگاه کمال انسانی و جهانی (مرتبه کمال کلی) آرام گرفته و در افق‌های بلند حقیقت، شادمان و برقرار گشته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • ترکیب تخصصی: «کمال کلی» (اصطلاح عرفانی برای مقام انسان کامل).

  • تضاد: میان «ساکن شدن» (ثبات) و «الاک» (افق‌های دور/جنبش در اوج).

بیت ۱۲: در ظل سرادقات الفت / راهی طلبد به سر وحدت

• معنی: در زیر سایه سراپرده‌های دوستی و انس الهی، روح به دنبال یافتن راهی برای رسیدن به راز یگانگی خداوند (وحدت) است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «سرادقات الفت» (سراپرده‌های انس).

  • جناس: میان «سر» (راز) و «سرادق».

  • تشخیص: «راه طلبیدنِ روح».

بیت ۱۳: هرگز بود ای رفیق والا / وارسته تو از منی و از ما

• معنی: ای دوست بلندمرتبه، آیا هرگز پیش آمده است که تو از قید خودبینی و منیت (خودخواهی‌های بشری) کاملاً رها شده باشی؟

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «من و ما» کنایه از خودپرستی و تعلقات فردی.

  • استفهام انکاری: پرسش برای تأکید بر دشواریِ وارستگی.

بیت ۱۴: من سایه صفت فتاده بر خاک / فارغ ز کشاکش تمنا

• معنی: من مانند سایه‌ای ناچیز بر روی زمین افتاده‌ام و از درگیری‌ها و کشمکش‌های آرزوهای دنیوی رها شده‌ام.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «من سایه صفت» (تشبیه صریح گوینده به سایه در برابر خورشید حقیقت).

  • کنایه: «بر خاک فتادن» کنایه از تواضع و فنا.

بیت ۱۵: تو باز گشاده بال همت / در خوف هوای لا و الا

• معنی: اما تو (ای روح بلندپرواز) بال‌های اراده و همت خود را گشوده‌ای و در فضای پربیم و هراس میان «نیستی» (لا) و «هستی حق» (الا) در پروازی.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مکنیه: «بال همت» (نسبت دادن بال به همت).

  • تلمیح: اشاره به ذکر «لا اله الا الله» (نفی غیر و اثبات حق).

  • تضاد: میان «لا» (نفی) و «الا» (اثبات).

بیت ۱۶: افراخته رایت جلالت / بر طرهٔ هفت سقف مینا

• معنی: تو پرچم بزرگی و شکوه خود را بر پیشانی و لبه‌ی آسمان‌های هفت‌گانه (سقف آبی‌رنگ) برافراشته‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «هفت سقف مینا» استعاره از طبقات آسمان.

  • استعاره مکنیه: «طره سقف» (نسبت دادن زلف به آسمان).

  • اضافه استعاری: «رایت جلالت» (پرچم بزرگی).

بیت ۱۷: تکیه زده همچو پادشاهان / بر اوج سریر چرخ خضرا

• معنی: مانند پادشاهان مقتدر، بر بلندای تختِ سلطنتِ آسمانِ سبزفام تکیه زده‌ای و از مادیات فراتر رفته‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «همچو پادشاهان».

  • استعاره مصرحه: «چرخ خضرا» (آسمان سبز/کبود).

  • مراعات نظیر: میان پادشاه، تکیه زدن و سریر (تخت).

بیت ۱۸: وز حجرهٔ تنگ آفرینش / بیرون زده رخت دل به صحرا

• معنی: و از اتاق کوچک و محدودِ جهانِ مادی (آفرینش)، اسباب و اثاثیه دل خود را به فضای بی‌کران و آزادِ عالم غیب (صحرا) برده‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «حجره تنگ» استعاره از دنیا یا تن؛ «صحرا» استعاره از عالم معنی و وسعت لاهوت.

  • کنایه: «رخت بیرون زدن» کنایه از کوچ کردن و رهایی.

بیت ۱۹: بربود نقاب ما سوی الله / از چشم خرد در آن تماشا

• معنی: در آن نظاره‌گری معنوی، پرده و حجابِ هر آنچه غیر از خداست، از مقابل دیده عقل تو کنار رفته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مکنیه: «نقابِ ما سوی الله» (غیرخدا به چیزی نقاب‌دار تشبیه شده).

  • مجاز: «چشم خرد» (دیدار با دیده بصیرت).

بیت ۲۰: در شعلهٔ نور عشق یکرنگ / با لمعهٔ برق حسن یکتا

• معنی: در گرمای آتشینِ عشقِ بی‌شائبه، با درخششِ زودگذر اما قدرتمندِ زیباییِ خداوندِ یگانه روبرو گشته‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «نور عشق» و «برق حسن».

  • مراعات نظیر: میان شعله، نور، لمعه (درخشش) و برق.

  • تضاد: میان ثباتِ «عشق یکرنگ» و کوتاهیِ «برق حسن».

بیت ۲۱: آزاد زبند امر تکلیف / ایمن ز فضولی من و ما

• معنی: روح در این مقام از قید و بند احکام ظاهری و تکالیف رهایی یافته و از وسوسه‌ها و دخالت‌های نفسانی (منیت) در امان مانده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «من و ما» کنایه از خودپرستی و کثرت.

  • تضاد: میان «بند» (اسارت) و «آزاد».

بیت ۲۲: در جذبهٔ وصل یار از آن سان / شبنم که فتد درون دریا

• معنی: در کشش و جاذبه وصال خداوند، روح چنان محو شده است که گویی قطره شبنمی در اقیانوس بی‌کران فرو افتاده باشد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه روح به «شبنم» و وصل الهی به «دریا» (تمثیل فنای فی‌الله).

  • جناس: میان «در» و «دریا».

بیت ۲۳: چون قطره ازین رجوع رجعت / یک لحظه بدان شد آمد اینجا

• معنی: روح مانند قطره‌ای که به اصل خود بازمی‌گردد، در این مسیر بازگشت، تنها برای لحظه‌ای کوتاه به این جهان (دنیا) آمد و رفت کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • اشتقاق: میان «رجوع» و «رجعت».

  • تضاد: میان «شدن» (رفتن) و «آمدن».

بیت ۲۴: آیا که چه کار و بار بینی / آن دم که جمال یار بینی

• معنی: ای انسان، تصور کن که چه شکوه و عظمتی را تجربه خواهی کرد، آن زمانی که مستقیماً زیبایی حقیقت و حق‌تعالی را مشاهده کنی.

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام تعجبی: برای بیان عظمت مشاهده جمال حق.

  • تکرار: تکرار واژه «بینی» (قافیه درونی در مصرع اول و دوم به سبک ترجیع‌بند).

بیت ۲۵: شهری است وجود آدمی زاد / بر باد نهاده شهر بنیاد

• معنی: وجود انسان مانند شهری است که پایه‌های آن بر روی باد (ناپایداری و فنا) بنا شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «شهری است وجود آدمیزاد» (تشبیه بلیغ).

  • کنایه: «بنیاد بر باد نهادن» کنایه از بی‌اعتباری و ناپایداری.

  • جناس: میان «باد» و «بنیاد».

بیت ۲۶: باد است که خاک را براند / چون باد گذشت خاک استاد

• معنی: این نفس (باد زندگی) است که جسم (خاک) را به حرکت درمی‌آورد؛ وقتی آن نسیم حیات سپری شود، جسم بی‌حرکت و ساکن می‌گردد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «باد» استعاره از روح یا نفس حیات؛ «خاک» استعاره از جسم.

  • تضاد: میان «براند» (حرکت) و «استاد» (توقف).

بیت ۲۷: دل خسرو شهر و عقل دستور / شهوت چو عوام و خشم جلاد

• معنی: در اقلیم وجود انسان، دل پادشاه است و عقل وزیر او؛ در حالی که شهوت مانند توده ناآگاه مردم و خشم همچون مأمور اعدام (جلاد) عمل می‌کند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: شهوت به «عوام» و خشم به «جلاد».

  • استعاره مکنیه/تشخیص: «دل خسرو» و «عقل دستور» (وزیر).

  • مراعات نظیر: میان خسرو، دستور، عوام و جلاد (تشکیلات حکومتی).

بیت ۲۸: گر شاه به مشورت وزیر است / خرم بود آن بلاد و آزاد

• معنی: اگر دل (پادشاه) در امور خود با عقل (وزیر) مشورت کند، کشور وجود انسان آباد، شادمان و از بند اسارت نفس رها خواهد بود.

• آرایه‌های ادبی:

  • تمثیل: کل بیت تمثیلی از غلبه عقل بر هوای نفس است.

  • استعاره: «بلاد» استعاره از جسم و جان انسان.

بیت ۲۹: ور هیچ به ضد آن بود کار / بنیاد همه به باد برداد

• معنی: اما اگر برعکس عمل شود (یعنی دل پیرو شهوت شود و عقل را کنار بزند)، تمام هستی و ریشه انسان به نابودی و تباهی کشیده می‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «به باد بردادن» کنایه از نابود کردن.

  • تضاد: نسبت به بیت قبل.

بیت ۳۰: جان گنج طلسم جسم دایم / بر گنج ازین طلسم بیداد

• معنی: روح مانند گنجی است که در طلسمِ جسم پنهان شده است؛ و افسوس که این جسم (طلسم) همواره بر آن گنجِ گرانبها ستم روا می‌دارد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «جان گنج» و «جسم طلسم» (تشبیه بلیغ).

  • تضاد: میان ارزشِ «گنج» و سختیِ «طلسم».

بیت ۳۱: گه خازن گنج ایمن و مصلح / گه باد به دست رند و شیاد

• معنی: گاهی نگهبان این گنج (عقل یا دل) درستکار و امانت‌دار است، و گاهی این گنج به دست نیروهای ویرانگر (نفس اماره) می‌افتد و چیزی جز پوچی نصیب انسان نمی‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «خازن مصلح» و «رند و شیاد».

  • کنایه: «باد به دست» کنایه از تهی‌دستی و بی‌آصلی.

بیت ۳۲: در بسته به مهر خاتم دین / وان مهر به دست عشق همزاد

• معنی: درِ گنجینه وجود با مهر و نشان دین بسته شده است، اما کلید و اختیار آن مهر در دستان عشق است که از روز ازل با جان همراه بوده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «مهر خاتم دین» (دین به مُهری تشبیه شده که حافظ حقیقت است).

  • تشخیص: نسبت دادن «دست» به عشق.

بیت ۳۳: سلطان چو خزینه نقل فرمود / شد شاه و وزیر و شحنه آزاد

• معنی: هنگامی که خداوند (سلطان) جان را از این جهان ببرد (مرگ)، دیگر تمام قوای وجودی مانند دل (شاه)، عقل (وزیر) و خشم (شحنه) از وظایف خود رها می‌شوند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «سلطان» استعاره از حضرت حق؛ «خزینه» استعاره از جان.

  • مراعات نظیر: میان سلطان، خزینه، شاه، وزیر و شحنه.

بیت ۳۴: شه خانه خراب و شهر خالی / از گفت و شنود و بانگ و فریاد

• معنی: با رفتن جان، کالبد (خانه) ویران می‌شود و شهر وجود از هرگونه جنب‌وجوش و هیاهوی زندگی خالی می‌گردد.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «خانه خراب» کنایه از مرگ و متلاشی شدن جسم.

  • تضاد: میان «فریاد» و «خالی بودن از گفت‌وشنود».

بیت ۳۵: عمال مناصب ولایت / هر یک به بلاد دیگر افتاد

• معنی: کارگزاران و حواس مختلفی که در این ایالتِ تن صاحب مقام بودند، هرکدام به جهانی دیگر پراکنده شدند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «عمال مناصب» استعاره از حواس پنج‌گانه و قوای باطنی.

  • تناسب: میان مناصب، ولایت و بلاد.

بیت ۳۶: در انجمن مقربان است / زیرا که بدین قدم نشان است

• معنی: آن جانی که از تن رها شده، اکنون در محفل نزدیکان درگاه الهی جای گرفته است، چرا که نشانه‌های این مسیر را به درستی پیموده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • ترکیب تخصصی: «مقربان» (اشاره به فرشتگان و ارواح عالیه).

  • کنایه: «قدم نشان بودن» کنایه از صاحب‌تجربه و راه‌شناس بودن.

بیت ۳۷: این خاک ز لطف نور برخاست / وانگاه روان شد از چپ و راست

• معنی: این جسم خاکی به واسطه تابش نور الهی (جان) جان گرفت و حیات یافت و سپس در جهات مختلف به حرکت درآمده و به فعالیت پرداخت.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «خاک» (تیره) و «نور» (روشن).

  • مجاز: «چپ و راست» مجاز از تمام جهات و همه‌ی فعالیت‌ها.

بیت ۳۸: شد جانوری که آشیانش / برتر ز ضمیر و وهم داناست

• معنی: انسان به موجود زنده‌ای تبدیل شد که جایگاه اصلی و حقیقت او، فراتر از درک، اندیشه و خیالِ فیلسوفان و دانایان است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «آشیان» استعاره از مقام معنوی و اصلِ غیبی روح.

  • تضاد: میان «جانور» (موجود مادی) و «برتر از وهم» (امر ماورایی).

بیت ۳۹: هر لحظه ز فیض و فضل آن نور / بزمی و بساط دیگر آراست

• معنی: به واسطه بخشش و تابش آن نور الهی، در هر دم، جلوه و شکوه جدیدی در عالم وجود پدیدار گشته و آراسته می‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • مراعات نظیر: میان بزم و بساط و آراستن.

  • جناس: میان «فیض» و «فضل».

بیت ۴۰: سری که فلک نبود محرم / بر چهرهٔ او چو روز پیداست

• معنی: آن راز نهانی که حتی آسمان هم لیاقت دانستن آن را نداشت (امانت الهی)، اکنون در سیمای انسانِ به کمال رسیده، کاملاً آشکار است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به آیه «عرضنا الامانة...» (رازی که آسمان‌ها از حمل آن بازماندند).

  • تشبیه: «چو روز پیداست» (تشبیه صریح).

  • تشخیص: «محرم نبودن فلک».

بیت ۴۱: نقدی که خلاصهٔ دو کون است / در جنب وجود او مهیاست

• معنی: آن سرمایه و حقیقت گرانبهایی که چکیده و مقصود هر دو جهان (دنیا و آخرت) است، در پیشگاه وجود انسان آماده و فراهم است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «نقد» استعاره از روح یا حقیقت انسانی.

  • تضاد: میان «خلاصه» (جزء) و «دو کون» (کل).

بیت ۴۲: مطلوب ظهور سر امر است / مقصود وجود نقش اشیاست

• معنی: هدف نهایی از آفرینش، آشکار شدنِ رازِ فرمان الهی است و وجودِ صورت‌های مادیِ اشیا، وسیله‌ای برای رسیدن به آن مقصود اصلی است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تناسب: میان «مطلوب»، «مقصود»، «ظهور» و «وجود».

  • اصطلاح عرفانی: «سرّ امر» (اشاره به عالم امر و اراده خداوند).

بیت ۴۳: درج گهر و کنوز غیب است / غواص بحور دین و دنیاست

• معنی: انسان مانند صندوقچه‌ای برای مروارید و گنجینه‌های پنهان عالم غیب است و همزمان، غواصی است که در دریاهای دین و دنیا به دنبال حقیقت می‌گردد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «درج گهر» (صندوقچه جواهر) و «کنوز غیب» (گنج‌های پنهان) استعاره از باطن انسان.

  • تشبیه: انسان به «غواص» تشبیه شده است.

  • مراعات نظیر: میان «گهر»، «غواص» و «بحور» (دریاها).

بیت ۴۴: در کوکبهٔ طلوع آدم / منجوق و لوای عز والاست

• معنی: در هنگام پیدایش و ظهورِ شکوهِ حضرت آدم (انسان)، پرچم و نشانِ عزت و بزرگیِ خداوند برافراشته شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «منجوق» و «لوا» (هر دو به معنی پرچم) استعاره از برتری و شرافت انسان.

  • تناسب: میان «طلوع» و «کوکبه» (ستاره/شکوه).

بیت ۴۵: کین وصف چنین به رمز عشاق / بر قد قبای او بود راست

• معنی: این توصیفاتی که به زبانِ رمزیِ عاشقان گفته شد، دقیقاً برازنده و متناسب با قامتِ حقیقتِ انسان است.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «بر قدِ کسی راست بودن» کنایه از شایستگی و تناسب کامل.

  • استعاره: «قبا» استعاره از کالبد یا جایگاه وجودی.

بیت ۴۶: سودازدگان دین و دنیی / هرگز شنوند این سخن نی

• معنی: کسانی که گرفتارِ کشمکش‌ها و مصلحت‌طلبی‌های دینِ ظاهری و دنیای فانی هستند، هرگز توان درک و شنیدن این حقایق عمیق را ندارند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «دین» و «دنیی».

  • ردُّالعجز علی‌الصدر: تکرار واژه «نی» (به معنی خیر) در انتهای بیت که با قافیه قبلی هماهنگ است.

بیت ۴۷: رفتند سران به بزم سلطان / ماندند جنیبه را به دربان

• معنی: بزرگانِ راهِ حقیقت (عارفان واصل) به میهمانی خداوند رفتند و اسب‌های یدکی (جسم و تعلقات) را نزد دربانِ این عالم (مرگ یا دنیا) رها کردند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «سران» استعاره از عارفان؛ «جنیبه» (اسب یدک) استعاره از تن و مادیات.

  • مراعات نظیر: میان «بزم»، «سلطان» و «دربان».

بیت ۴۸: ریحان به ریاض انس پیوست / بردند سفال را به خمدان

• معنی: بخش لطیف و معنوی وجود (روح) به گلستانِ دوستی حق پیوست و بخش مادی و بی‌ارزش (جسم) را مانند سفالی شکسته به کوره‌خانه (خاک) سپردند.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «ریحان» (گیاه خوشبو) استعاره از روح؛ «سفال» استعاره از جسم خاکی.

  • تضاد: میان «ریاض انس» (بهشت معنوی) و «خمدان» (کوره تیره‌رنگ).

بیت ۴۹: پروردهٔ طبع گشت خاموش / نو بردهٔ فهم شد سخندان

• معنی: آن کسی که تنها در پی خواهش‌های طبع و مزاج بود، با مرگ ساکت شد؛ اما آن کسی که جانش با فهمِ معنوی تربیت شده بود، در جهان دیگر زبان به حقایق گشود.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «خاموش» و «سخندان».

  • تقابل: میان «پرورده طبع» و «نوبرده فهم».

بیت ۵۰: شد قطره محیط و ذره خورشید / از محو صفات صنع یزدان

• معنی: به دلیل محو شدنِ ویژگی‌هایِ بشری در برابرِ قدرتِ آفرینشِ خداوند، موجودِ کوچک (قطره/انسان) به اقیانوس تبدیل شد و ذره‌ی ناچیز به خورشیدی درخشان مبدل گشت.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «قطره» و «محیط» (اقیانوس)؛ میان «ذره» و «خورشید».

  • اغراق: در بیان مرتبه کمال انسانی.

  • کنایه: «محو صفات» کنایه از مقام فنا.

بیت ۵۱: آثار خصال جسم گم شد / در مطلع نور قرب جانان

• معنی: تمام ویژگی‌ها و صفات بشری و مادی جسم، در لحظه طلوع نورِ نزدیکی به خداوند (مقام قرب)، محو و نابود گشت.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «مطلع نور» (محل طلوع) استعاره از لحظه کشف و شهود.

  • تضاد: میان «جسم» (ظلمت/ماده) و «نور جانان» (معنی).

بیت ۵۲: تا قطرهٔ شبنم سحرگاه / بر روضهٔ وصل اوست غلتان

• معنی: تا زمانی که روح انسان (مانند قطره شبنم) در گلستان وصال الهی در حال حرکت و بهره‌مندی است، از قید تن رهاست.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه جان به «قطره شبنم» و وصال حق به «روضه» (گلستان).

  • مراعات نظیر: میان «شبنم»، «سحرگاه» و «روضه».

بیت ۵۳: در پردهٔ نیستی هم آواز / چون نالهٔ نیم خواب مستان

• معنی: در حجابِ فنا و نیستی، روح با حق یکی شده و آوازی سر می‌دهد که مانند ناله‌ی از سرِ مستیِ عارفان در حال جذبه است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه احوال روح به «ناله مستان».

  • پارادوکس (متناقض‌نما): «هم‌آواز بودن در پرده نیستی» (صدا داشتن در عین عدم).

بیت ۵۴: چون هیچ نشان نیابی از خود / تیری به نشان راست بنشان

• معنی: آن زمانی که تمام آثارِ «خودپرستی» را در خود محو کردی و بی‌نشان شدی، آنگاه است که می‌توانی تیرِ مقصود را دقیقاً به هدفِ حقیقت بزنی.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس تام: میان «نشان» (اثر/علامت) و «نشان» (هدف/آماج تیر).

  • کنایه: «تیر به نشان نشاندن» کنایه از رسیدن به مقصود نهایی.

بیت ۵۵: چون سوخت سپند خوش برآسود / مشکی مکن از جمال خوبان

• معنی: همان‌طور که اسفند با سوختن در آتش به آرامش (فنا) می‌رسد، تو نیز باید در آتش عشق بسوزی و از سختی‌های راهِ زیبارویان (تجلیات حق) گلایه نکنی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تمثیل: تشبیه عارفِ جان‌سوخته به «سپند».

  • کنایه: «مشک نکردن» (گله نکردن/دم نزدن).

بیت ۵۶: در نسخهٔ کیمیای توحید / خواندم که فناست مغز ایمان

• معنی: در کتابِ دگرگون‌کنندهِ یگانه‌پرستی، آموختم که حقیقت و اصلِ ایمان، همان گذشتن از خود و نابود شدن در حق (فنا) است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «کیمیای توحید» (توحید به دانشی تشبیه شده که مسِ وجود را طلا می‌کند).

  • تشبیه: «فناست مغز ایمان» (فنا به مغز و درون‌مایه تشبیه شده است).

بیت ۵۷: این است سخن که تا توانی / خود را ز برون در نمانی

• معنی: کلام نهایی این است که تمام تلاش خود را به کار ببندی تا پشتِ درِ حقیقت نمانی و به ساحت باطن راه یابی.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «برونِ در ماندن» کنایه از محرومیت و عدم راهیابی به حقیقت.

بیت ۵۸: آن کیست بر آن سپهر اعظم / وان کیست ورای هر دو عالم

• معنی: آن حقیقتِ والایی که بر فرازِ بلندترین آسمان‌هاست و آن وجودی که فراتر از دنیا و آخرت قرار دارد، کیست؟ (اشاره به مقام انسان کامل یا حضرت حق).

• آرایه‌های ادبی:

  • استفهام تقریری: پرسش برای برانگیختن تأمل در عظمتِ روح.

  • تضاد: میان «سپهر اعظم» (مکان) و «ورای عالم» (لامکان).

بیت ۵۹: از خاک یکی سواد افتد / وز آب درو بلاد احکم

• معنی: از آمیزش خاک (جسم) سیاهی و هیبتی پدید آمد و از آب (نطفه/روح) در آن، شهرهایی استوار (قوای وجودی) بنا شد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «خاک» و «آب».

  • استعاره: «سواد» و «بلاد» استعاره از کالبد و قوای انسانی.

بیت ۶۰: کم کار ولی درو جهان گم / کم نام ولی دو کون ازو کم

• معنی: انسان در ظاهر موجودی کوچک و کم‌کار به نظر می‌رسد، اما جهانی در او پنهان است؛ نامش ناچیز است، اما هر دو جهان در برابر عظمت او کم‌ارزش هستند.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «کم‌کار» و «جهان گم»؛ میان «کم‌نام» و «دو کون».

  • اغراق: در بیان ظرفیتِ وجودی انسان (عالم صغیر که حاوی عالم کبیر است).

بیت ۶۱: در نور جبینش حج اکبر / در نقش نگینش اسم اعظم

• معنی: در پیشانیِ انسانِ کامل (نور معرفت)، حقیقتِ زیارتِ بزرگِ حق (حج اکبر) نمایان است و در نشان و مهرِ وجودیِ او، قدرت و رازِ والای الهی (اسم اعظم) نهفته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «نور جبین» کنایه از تجلی انوار الهی در چهره عارف.

  • تلمیح: اشاره به «اسم اعظم» که با دانستن آن، دسترسی به قدرت‌های غیبی میسر می‌شود.

  • تقابل: میان «حج اکبر» (سفر بیرونی) و «نور جبین» (سفر درونی).

بیت ۶۲: جایی مرو و به خود فرو شو / در نسخهٔ توست این لغت ضم

• معنی: برای یافتن حقیقت به جست‌وجوی بیرونی نپرداز، بلکه در درون خودت غرق شو؛ چرا که تمام این معانی و لغاتِ کتابِ آفرینش در وجود تو گردآوری شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «به خود فرو شدن» کنایه از تفکر و مراقبه باطنی.

  • استعاره: «نسخه» استعاره از وجود انسان (انسان به عنوان کتاب آفرینش).

بیت ۶۳: در حرف نخست باز یابی / اسرار زمین و آسمان هم

• معنی: اگر بتوانی به اصل و ابتدای حقیقتِ وجودی خود پی ببری، رازهای تمام جهان هستی (زمین و آسمان) را در همان ابتدا خواهی یافت.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «زمین» و «آسمان».

  • مجاز: «حرف نخست» مجاز از مبدأ آفرینش یا ذاتِ پنهان انسان.

بیت ۶۴: گر بر سر سر این معما / افتاد دلت زهی مکرم

• معنی: اگر دل تو توانست به پنهان‌ترین رازِ این معمای آفرینش دست یابد، بدان که بسیار بخشیده شده و صاحبِ بزرگواری و کرامت گشته‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • تکرار: «سرِ سر» (تأکید بر عمق و پنهانی بودن راز).

  • استعاره: «معما» استعاره از حقیقتِ پیچیده پیوندِ خالق و مخلوق.

بیت ۶۵: خوش باد شب و خجسته روزت / رو رو که جهان شدت مسلم

• معنی: در آن صورت، تمام لحظات زندگی‌ات (روز و شب) مبارک خواهد بود؛ برو که اکنون فرمانروایی بر جهانِ معنا و حقیقت به نام تو ثبت شده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «شب» و «روز».

  • تکرار: «رو رو» (تأکید بر حرکت و پویایی در مسیر معرفت).

بیت ۶۶: گنگ از دل درج سر به مسمار / چون شرح دهد زبان گنگم

• معنی: وقتی دل مانند صندوقچه‌ای است که دهانش با میخ بسته شده (رازهای مگو)، زبان ناتوان و لکنتیِ من چگونه می‌تواند آن معانی بلند را توضیح دهد؟

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «زبان گنگ» (تشبیه به انسان ناتوان از تکلم).

  • استعاره: «درج سر به مسمار» (صندوقچه میخ‌کوب شده) استعاره از دلی که لبریز از رازهای ناگفتنی است.

بیت ۶۷: یک ذره سپهر و هفت خورشید / یک نم ز شراب چارکون یم

• معنی: در برابر آن حقیقتِ بی‌پایان، تمام آسمان‌ها تنها مانند یک ذره هستند و تمام جهانِ مادی (چهار عنصر) همچون قطره‌ای از یک اقیانوس بیکران است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «ذره» و «سپهر»؛ میان «نم» و «یم» (دریا).

  • مراعات نظیر: میان «سپهر»، «خورشید»، «نم» و «یم».

بیت ۶۸: عطار ز سر عشق بر گوی / انوار صفات و ذات مبهم

• معنی: ای عطار، از اعماقِ رازِ عشق، درباره‌ی نورهایِ تجلی‌یافته از صفات و ذاتِ پیچیده و ناشناختنیِ خداوند سخن بگو.

• آرایه‌های ادبی:

  • تخلص: آوردن نام شاعر («عطار») در اواخر منظومه.

  • تناسب: میان «ذات» و «صفات» (اصطلاحات کلامی و عرفانی).

بیت ۶۹: تو نور هوای آن جهانی / بر خاک فتاده ناگهانی

• معنی: حقیقتِ تو ای انسان، از سنخِ نور و متعلق به جهانِ ملکوت است که به طور موقت و ناگهانی در این جهان خاکی گرفتار شده‌ای.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «نور هوای آن جهانی» استعاره از روح قدسی.

  • تضاد: میان «آن جهان» (معنی) و «خاک» (ماده).

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• غربت روح: اسارت جان در زندان جسم و عناصر مادی.

• سفر معراج‌گونه: عروج جان از عالم کثرت به عالم وحدت و کبریا.

• مرگ ارادی: رهایی از خودپرستی و تعلقات برای رسیدن به وصال.

• مرکزیت عشق: معرفی عشق به عنوان تنها وسیله و مرکب برای رسیدن به حق.

• وحدت وجود: محو شدن قطره (انسان) در دریا (خداوند) .