قرآن که مهین کلام خوانند آن را

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: کلام، دوام، مدام.

• ردیف: خوانند آن را.

• وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلن مفاعیلن فعل

• بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض محذوف (وزن رباعی)

تحلیل بیت اول

قرآن که مهین کلام خوانند آن را / گه‌گاه نه بر دوام خوانند آن را

۱. خط عروضی: قُر-آن-کِ-مَ-هین-کَ-لا-مِ-خوان-نَنْ-دآن-را گَه-گاه-نَ-بَر-دَ-وا-مِ-خوان-نَنْ-دآن-را

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: قُر (—) آن (—) کِ (U) / مَ (U) هین (—) کَ (U) لا (—) / مِ (U) خوان (—) نَنْ (—) دآن (—) / را (—)

مصرع دوم: گَه (—) گاه (—) نَ (U) / بَر (—) دَ (U) وا (—) مِ (U) / خوان (—) نَنْ (—) دآن (—) / را (—)

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعلین / مفاعیلن / فعل

۴. وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلن مفاعیلن فعل

۵. نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض محذوف (وزن رباعی)

۶. نکات فنی (اختیارات):

• حذف همزه: در ترکیب «خوانند آن»، همزه حذف و نون ساکن به «آن» متصل شده است (خوانندان).

• هجای کشیده: کلمه «آن» در انتهای مصرع به صورت هجای بلند محسوب شده است.

• ابدال: در ابتدای مصرع دوم، به جای «مفعولُ»، رکن «مفعولن» (— — —) پدید آمده که از اختیارات خاص شاخه اخرم در رباعی است، اما طبق سنت عروضی، کل رباعی را بر یک مبنا نام‌گذاری می‌کنند.

تحلیل بیت دوم

متن: بر گِردِ پیاله، آیتی هست مقیم / کاندر همه جا مدام خوانند آن را

۱. خط عروضی: بَر-گِر-دِ-پِ-یا-لِ-آ-یَ-تی-هَس-ت-مُ-قیم کان-دَر-هَ-مِ-جا-مُ-دا-مِ-خوان-نَنْ-دآن-را

۲. تقطیع هجایی: مصرع سوم: بَر (—) گِر (—) دِ (U) / پِ (U) یا (—) لِ (U) آ (—) / یَ (U) تی (—) هَس (—) ت (U) / مُ (—) قیم (—)

مصرع چهارم: کان (—) دَر (—) هَ (U) / مِ (U) جا (—) مُ (U) دا (—) / مِ (U) خوان (—) نَنْ (—) دآن (—) / را (—)

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعیلُ / مفاعیلُ / فعل

۴. وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعل

۵. نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض مکفوف مجبوب (وزن رباعی)

۶. نکات فنی (اختیارات):

• حذف همزه: در «کاندر» (که+اندر) و «خوانند آن».

• اشباع (بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه): کسره اضافه در «گِردِ» و «پیاله‌ِ» با توجه به نیاز وزن، در تقطیع لحاظ شده است.

• تسکین: در هجای «هست مقیم»، حرف «ت» به هجای بعدی منتقل شده یا به صورت خفیف تلفظ می‌گردد تا وزن مختل نشود.

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: قرآن که مهین کلام خوانند آن را / گه‌گاه نه بر دوام خوانند آن را

• معنی: قرآن را که بزرگ‌ترین و والاترین سخن می‌دانند، تنها هر از چند گاهی تلاوت می‌کنند و خواندن آن همیشگی و مداوم نیست.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان واژگان «گه‌گاه» و «دوام».

  • واج‌آرایی: تکرار صامت «ن» که موسیقی درونی بیت را تقویت کرده است.

بیت ۲: بر گِردِ پیاله، آیتی هست مقیم / کاندر همه جا مدام خوانند آن را

• معنی: اما بر لبه‌ی پیمانه‌ی می، نوشته یا نشانه‌ای همیشگی وجود دارد که مردم در هر مکان و به‌صورت پیوسته (یا همراه با نوشیدن شراب) آن را می‌خوانند.

• آرایه‌های ادبی:

  • ایهام: واژه‌ی «مدام» دارای دو معنی است: ۱. همیشگی و پیوسته ۲. شراب. شاعر هوشمندانه هر دو معنا را مد نظر داشته است.

  • استعاره: واژه‌ی «آیت» استعاره از خطوط یا نقوش روی پیاله، یا کنایه از لذت نقد و حقیقتِ نهفته در باده است.

  • تضاد: میان «گه‌گاه» (در بیت اول) و «مدام» (در بیت دوم).

  • مراعات نظیر: تناسب میان «پیاله»، «مدام» (در معنای شراب) و «آیت».

۳) مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• نقد ریاکاری و قشری‌گری: به چالش کشیدن برخوردهای صوری و مقطعی با مظاهر دینی.

• اصالتِ لذتِ نقد: برتری دادن به حضور همیشگی در محفل انس و بهره‌مندی از لحظه.

• تأکید بر استمرار: مقایسه‌ی غفلت از متون مقدس با توجهِ همیشگیِ آدمیان به لذات دنیوی (شراب).

• طنز خیامی: استفاده از واژگان دینی (آیت، کلام) در سیاق میگساری برای بیان دیدگاه‌های فلسفی.