جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
در سر آنکه من اراد ان یجلس مع الله فلیجلس مع اهل التصوف
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1529 تا 1546
نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر
بخش : 8 از 8
بیت ۱: آن رَسول از خود بِشُد زین یک دو جام / نِی رِسالَت یاد ماندَش نه پَیام
قافیه: جام / پَیام
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («یک دو جام» استعاره از چند سخن حکیمانه و روحبخش عمر که همچون باده مستیآور بود)، کنایه («از خود شدن» کنایه از بیخودی، فنای صفات بشری و وجد روحانی).
معنی: فرستادهٔ روم با نوشیدن همین یک دو جامِ معرفت از سخنان عمر، از خویشتن بیخود شد؛ به گونهای که دیگر نه مأموریت سفارت به یادش ماند و نه پیام پادشاه روم.
بیت ۲: والِه اَندَر قُدرَتِ الله شد / آن رَسول اینجا رسید و شاه شد
قافیه: الله / شاه
ردیف: شد
معنی: او سرگشته و شیدای قدرت پروردگار گردید؛ به عنوان فرستاده و مأمور به این سرزمین آمد، اما با رسیدن به مقام معرفت، پادشاهِ اقلیم جان شد.
بیت ۳: سِیل ، چون آمد به دریا ، بَحر گشت / دانه چون آمد به مَزرَع ، کِشت شد
قافیه: بَحر گشت / کِشت شد (همآوایی قافیه در وزن مثنوی)
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (فنای جزء در کل و رشد استعداد نهفته با پیوستن به اصل).
معنی: سیلابِ سرگردان هنگامی که به دریا پیوست، خود تبدیل به دریای بیکران شد؛ و دانهٔ کوچک چون در زمین کشتزار جای گرفت، به مزرعهای پرمحصول مبدل گشت.
بیت ۴: چون تَعَلُّق یافت نان با جانْوَر / نانِ مُرده زِنده گشت و باخَبَر
قافیه: جانْوَر / باخَبَر
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (مُرده / زنده)، تمثیل استحاله (پیوستن جماد به موجود زنده و کسب حیات و آگاهی).
معنی: هنگامی که نان با وجودِ یک انسان یا جاندار درآمیخت و خورده شد، آن نانِ بیجان و مرده در کالبد او زنده گشت و به ساحت حیات و آگاهی راه یافت.
بیت ۵: موم و هیزُم ، چون فَدایِ نار شد / ذاتِ ظُلمانیِّ او اَنوار شد
قافیه: نار / اَنوار
ردیف: شد
آرایه: تضاد (ظُلمانی / انوار)، تمثیل فنا و بقا (سوختنِ هستیِ تیرهٔ موم و هیزم در آتش عشق و تبدیل شدن به نور).
معنی: موم و هیزم هنگامی که در آتش سوختند و فدا شدند، گوهر تیره و تاریکشان به روشنایی و انوار درخشان تبدیل گشت.
بیت ۶: سَنگِ سُرمه ، چونکه شد در دیدگان / گشت بینانی ، شد آنجا دیدبان (نکتهٔ نسخه: «بینانی» در متن ارسالی، در نسخ معتبر مثنوی به صورت «بینایی» ضبط شده است).
قافیه: دیدگان / دیدبان
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (تبدیل سنگ تیرهٔ سرمه به نور و قدرت بینایی پس از قرار گرفتن در چشم؛ تمثیل فنای سالک در چشم بصیرت ولیّ حق).
معنی: سنگ تیرهٔ سرمه هنگامی که در چشم کشیده شد، خود تبدیل به قوهٔ بینایی گشت و در جایگاه دیدهٔ انسان، دیدهبان و نگهبان نگاه شد.
بیت ۷: ای خُنُک آن مَرد کَز خود رَسته شد / در وُجودِ زِندهٔ پاینده شد
قافیه: رَسته / پاینده
ردیف: شد
معنی: خوشا به حال آن انسانی که از بندِ خودیت و منیت رهایی یافت، و در هستیِ زنده و جاودانهٔ پروردگار فانی و ماندگار گشت.
بیت ۸: وای آن زِنده که با مُرده نِشَست / مُرده گشت و زِندِگی از وی بِجَست
قافیه: نِشَست / بِجَست
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (زنده / مُرده)، تقابل مفهومی با بیت قبل (تأثیر همنشینی با دلمردگان غافل).
معنی: و افسوس بر آن انسان زنده و مستعدی که با دلمردگان و غافلان همنشین شد؛ چرا که او نیز مردهدل گشت و حیات معنوی از وجودش رخت بربست.
بیت ۹: چونکه در قُرآنِ حَق بِگُریختی / با رَوانِ اَنبیا آمیختی (نکتهٔ نسخه: در متن ارسالی فعل به صورت «بگریخت» آمده که بر اساس قافیه و وزن به صورت «بگریختی» خوانده میشود).
قافیه: بِگُریختی / آمیختی
ردیف: ندارد
معنی: هنگامی که به قرآنِ خداوند پناه بردی و در آن غرق شدی، در حقیقت با روح و باطنِ پیامبران الهی درآمیخته و همنفس گشتهای.
بیت ۱۰: هست قُرآن ، حالهایِ اَنبیا / ماهیانِ بَحرِ پاکِ کِبریا
قافیه: اَنبیا / کِبریا
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه بلیغ (تشبیه آیات و مضامین قرآن به احوال باطنی پیامبران، و تشبیه پیامبران به ماهیانِ دریای بیکران جلال الهی).
معنی: قرآن چیزی جز تجلی احوال و مقامات معنوی پیامبران نیست؛ پیامبرانی که همچون ماهیان شناور در دریای پاک و بیکران عظمت الهیاند.
بیت ۱۱: وَر بِخوانی و ، نِهای قُرآنپَذیر / اَنبیا و اَولیا را دیده گیر
قافیه: قُرآنپَذیر / دیده گیر
ردیف: ندارد
معنی: و اگر قرآن را بخوانی اما دل تو پذیرای حقایق آن نباشد، در آن صورت حتی اگر پیامبران و اولیا را به چشم ظاهر دیده باشی، چنان بینگار که گویی هرگز ندیدهای.
بیت ۱۲: وَر پَذیرایی ، چو بَرخوانی قَصَص / مُرغِ جانَت تَنگ آیَد در قَفَص
قافیه: قَصَص / قَفَص
ردیف: ندارد
آرایه: اضافه تشبیهی («مرغِ جان»؛ تشبیه روح به پرنده و تن به قفس).
معنی: اما اگر دلِ تو پذیرا و مستعد باشد، هنگامی که داستانهای پیامبران را در قرآن میخوانی، پرندهٔ جانت در قفس تنگِ این جسم و جهان دلتنگ و بیتاب میشود.
بیت ۱۳: مُرغ ، کو اَندَر قَفَص زِندانی است / مینَجویَد رَستَن از نادانی است
قافیه: زِندانی / نادانی
ردیف: است
معنی: پرندهای که درون قفس محبوس است، اگر در پی رهایی و پرواز نباشد، این بیتفاوتی تنها از روی ناآگاهی و نادانیِ اوست.
بیت ۱۴: روحهایی کَز قَفَصها رَستهاند / اَنبیایِ رَهبَرِ شایِستهاند
قافیه: رَستهاند / شایِستهاند
ردیف: ندارد
معنی: ارواح پاک و آزادهای که از قفس تن و تعلقات مادی رهایی یافتهاند، همان پیامبران و راهنمایان شایستهٔ بشریتاند.
بیت ۱۵: از بُرون ، آوازِشان آیَد زِ دین / که رَهِ رَستَن ، تو را این است این
قافیه: دین / این (این است این)
ردیف: ندارد
معنی: از بیرون این قفس (عالم قدس و آزادی)، ندای هدایت و دین آنان به گوش میرسد که فریاد میزنند: راه رهایی و نجات تو همین است، همین!
بیت ۱۶: ما به دین رَستیم ، زین تَنگین قَفَص / جُز که این رَه نیست چارهٔ این قَفَص
قافیه: تَنگین قَفَص / این قَفَص
ردیف: قَفَص
معنی: ما نیز به وسیلهٔ همین آیین و سلوک معنوی از این قفس تنگِ دنیا رهایی یافتیم؛ و جز این راه، هیچ چارهٔ دیگری برای گشودن درِ این قفس وجود ندارد.
بیت ۱۷: خویش را رَنجور سازی ، زار زار / تا تو را بیرون کُنَند از اِشتِهار
قافیه: زار / اِشتِهار
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و کنایه (اشاره به داستان طوطی و بازرگان که طوطی برای رهایی از قفس خود را به مردن و بیماری زد؛ کنایه از ترک شهرت و نامآوری دنیوی).
معنی: باید خود را در نگاه اهل دنیا ناتوان، بیمار و زار نشان دهی، تا تو را از بندِ شهرت و نامآوری بیرون بیندازند (و آزاد شوی).
بیت ۱۸: که اِشتِهارِ خَلق ، بَندِ مُحکَم است / در رَه ، این از بَندِ آهَن کِی کَم است ؟
قافیه: مُحکَم / کَم
ردیف: است
آرایه: تشبیه بلیغ (تشبیه شهرت و مقبولیت نزد مردم به زنجیر و بند محکم آهنین)، استفهام انکاری («از بند آهن کی کم است؟»).
معنی: زیرا شهرت و خوشایندِ مردم زنجیری بسیار محکم بر پای سالک است؛ و این قید و بند در راه سلوک معنوی، هرگز از زنجیر آهنین کمتر نیست!