آمدن خرگوش نزد شیر و خشم شیر بر وی

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1150 تا 1156

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 22 از 34

بیت ۱: شیر اندر آتش و در خشم و شور / دید کان خرگوش می آید ز دور

• قافیه: شور / دور

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه و استعاره مکنیه («اندر آتش بودن» کنایه از غلیان غضب و التهاب شدید باطنی)، مراعات نظیر (آتش، خشم، شور).

• معنی: شیر در سوز و آتش غضب، اضطراب و هیجانِ خشم می‌سوخت که از دوردست دید آن خرگوش به جانب او در حرکت است.

بیت ۲: می دود بی دهشت و گستاخ ، او / خشمگین و تند و تیز و ترش رو

• قافیه: او / ترش‌رو

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («تند و تیز» و «ترش‌رو بودن» کنایه از برانگیختگی، خشم ساختگی و ادعای حق‌به‌جانبی داشتن)، مراعات نظیر (بی‌دهشت، گستاخ، خشمگین، ترش‌رو).

• معنی: خرگوش بدون هیچ‌گونه بیم و هراسی، بسیار جسورانه، شتاب‌زده و با چهره‌ای درهم‌کشیده و خشمگین به سوی شیر می‌دوید.

بیت ۳: کز شکسته آمدن ، تهمت بود / و ز دلیری ، دفع هر ریبت بود

• قافیه: تُهمَت / ریبَت

• ردیف: بود

• آرایه: تضاد (شکسته آمدن [عجز و ترس] / دلیری [شجاعت و پررویی])، ترادف (تهمت / ریبت)، ترصیع و موازنه، ارسال‌المثل (بیان یک اصل روان‌شناختی در دفع اتهام).

• معنی: زیرا با ناتوانی، هراس و شرمساری پیش آمدن، مایهٔ اثبات تقصیر و برانگیختن بدگمانی حاکم است؛ اما رفتار شجاعانه و جسورانه هرگونه شک و سوءظنی را برطرف می‌سازد.

بیت ۴: چون رسید او بیشتر نزدیک صف / بانگ بر زد شیر ، های ای ناخلف

• قافیه: صَف / ناخَلَف

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («ناخلف» در اصل به معنای فرزند ناصالح و در اینجا کنایه از پیمان‌شکن، ناسپاس و فرومایه).

• معنی: هنگامی که خرگوش جلوتر آمد و به بارگاه و جایگاه شیر نزدیک شد، شیر غرش‌کنان بانگ زد: هان ای موجودِ عهدشکن و فرومایه!

بیت ۵: من که گاوان را ز هم بدریده ام / من که گوش پیل نر مالیده ام

• قافیه: بدریده / مالیده

• ردیف: ام

• آرایه: کنایه («گوش پیل مالیدن» کنایه از خوار ساختن، شکست دادن و مهار کردن قدرتمندان)، موازنه، تکرار (من که).

• معنی: منی که گاوهای تنومند و وحشی را در یک چشم‌برهم‌زدن پاره‌پاره کرده‌ام، و فیل‌های نرِ سهمگین را مقهور و گوشمالی داده‌ام...

بیت ۶: نیم خرگوشی که باشد کو چنین / امر ما را افکند اندر زمین ؟

• قافیه: چنین / زمین

• ردیف: ندارد

• آرایه: تحقیر و اغراق («نیم‌خرگوش»)، کنایه («امر بر زمین افکندن» کنایه از نادیده گرفتن، سرپیچی و بی‌احترامی به فرمان)، استفهام انکاری.

• معنی: ...موجودی ضعیف و نیمه‌جانی چون خرگوش چه جایگاهی دارد که جرئت ورزد و فرمان ملوکانهٔ ما را زیر پا بگذارد و معطل سازد؟!

بیت ۷: ترک خواب و غفلت خرگوش کن / غره این شیر ، ای خر ! گوش کن

• قافیه: خرگوش / گوش

• ردیف: کن

• آرایه: کنایه («خواب خرگوش» کنایه از غفلت سنگین، بی‌خبری و فریفتگی)، جناس مرکب / مفروق («خر ! گوش» در برابر «خرگوش»)، استعاره («غرّه» خروش و نعرهٔ مهیب).

• معنی: دست از این غفلت سنگین و خواب خرگوشی بردار؛ و ای نادان، نعره و غرش خشم‌آلودِ این شیر درنده را با تمام وجود بشنو!