شب تاریک و سنگستان و مو مست

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: کلمات «مست»، «نشکست» و «بشکست».

• ردیف: ندارد.

• وزن نهایی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن

• نام بحر: هَزَج مُسَدَّس مَحذوف

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت اول: شب تاریک و سنگستان و مو مست / قدح از دست مو افتاد و نشکست

معنی: شب تاریک است و راه پر از سنگلاخ و ناهموار، و من نیز مست و بیخود از خود هستم (شرایط برای سالم ماندن جام مهیا نیست). با این حال، جام شراب از دست من رها شد و بر زمین افتاد اما نشکست.

آرایه‌های ادبی:

• مراعات نظیر (تناسب): میان واژگان «شب و تاریک»، «سنگ و شکستن» و «مست و قدح» تناسب معنایی وجود دارد.

• تضاد: تقابل مفهومی میان «سنگستان» (که عامل شکستن است) و «نشکست».

• واج‌آرایی: تکرار صامت‌های «س» و «ت» که فضای سکوت و شکستن را تداعی می‌کند.

• مجاز: «مو» (من) لهجه‌ای است و مجازاً به انسانی اشاره دارد که در مسیر سلوک یا زندگی دچار لغزش شده است.

بیت دوم: نگهدارنده‌اش نیکو نگهداشت / وگرنه صد قدح نفتاده بشکست

معنی: آن حافظ حقیقی (خداوند) به بهترین شکل از آن جام محافظت کرد؛ وگرنه چه بسیار جام‌هایی که بدون افتادن و در شرایط امن، شکستند و از بین رفتند.

آرایه‌های ادبی:

• اشتقاق (هم‌ریشگی): میان واژگان «نگهدارنده» و «نگهداشت».

• اغراق: عبارت «صد قدح» برای بیان کثرت و تأکید بر اراده الهی است.

• پارادوکس (متناقض‌نما): «نفتاده بشکست» (شکستن بدون افتادن) امری خلاف عادت است که بر قدرت تقدیر دلالت دارد.

• تلمیح: اشاره به مفهوم «توحید افعالی» و اینکه هیچ برگی بدون اذن خداوند از درخت نمی‌افتد (لامؤثر فی الوجود الا الله).

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• توکل و تسلیم: تکیه بر اراده و خواست خداوند در همه امور.

• قدرت مطلق الهی: باور به اینکه اسباب ظاهری (مانند سنگ) بدون اراده خدا کارگر نیستند.

• بی‌اعتباری اسباب مادی: امنیت ظاهری تضمین‌کننده بقا نیست و خطر ظاهری تضمین‌کننده فنا نیست.

• حیرت عارفانه: شگفتی انسان از حکمت و مشیت پروردگار.