پادشاه جهود و قبول نا کردن نصیحت

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 869 تا 899

حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاکت دین عیسی سعی نمود

بیت ۱: این عجایب دید آن شاه جهود / جز که طنز و جز که انکارش نبود

• قافیه: جهود / نبود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تکرار (جز که).

• معنی: آن پادشاه یهودی این معجزات و شگفتی‌ها را دید، اما واکنشی جز ریشخند، استهزا و انکار حقیقت نداشت.

بیت ۲: ناصحان گفتند از حد مگذران / مرکب استیزه را چندین مران

• قافیه: مگذران / مران

• ردیف: ندارد

• آرایه: اضافه استعاری و تشبیه بلیغ (مرکب استیزه)، کنایه («مرکب راندن» کنایه از تداوم لجاجت و سرکشی).

• معنی: خیرخواهان و پنددهندگان به او گفتند پا از حد فراتر مگذار و اسب لجاجت و دشمنی را بیش از این مَتازان.

بیت ۳: ناصحان را دست بست، بند کرد / ظلم را پیوند در پیوند کرد

• قافیه: بند / پیوند

• ردیف: کرد

• آرایه: جناس ناقص اشتقاق (بند / پیوند)، کنایه («پیوند در پیوند کردن ظلم» کنایه از افزودن پی‌درپی بر ستم و تداوم بیداد).

• معنی: پادشاه به جای پذیرش نصیحت، دست خیرخواهان را بست و آنان را به بند کشید و بر ستم‌های پیشین خود ستمی دیگر افزود.

بیت ۴: بانگ آمد، کار چون اینجا رسید / پای‌دار ای سگ، که قهر ما رسید

• قافیه: اینجا / ما

• ردیف: رسید

• آرایه: استعاره مصرحه («سگ» استعاره از پادشاه ظالم)، تکرار (رسید).

• معنی: ندایی از جانب حق فرارسید که چون کار طغیان به این مرحله کشید، هان ای سگ‌صفت بر جای خود بایست که خشم و عذاب نابودگر ما فرارسید.

بیت ۵: بعد از آن، آتش چهل گز برفروخت / حلقه گشت و، آن جهودان را بسوخت

• قافیه: برفروخت / بسوخت

• ردیف: ندارد

• آرایه: اغراق (زبانه کشیدن آتش تا بلندی چهل گز)، تشخیص (حلقه شدن و در بر گرفتن آتش).

• معنی: پس از آن، آتش به بلندی چهل ذرع شعله‌ور شد و حلقه‌وار گرد آمد و تمام آن قوم ستمگر را در کام خود سوزاند.

بیت ۶: اصل ایشان بود ز آتش ابتدا / سوی اصل خویش رفتند انتها

• قافیه: ابتدا / انتها

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (ابتدا / انتها)، اشتقاق (اصل / اصل).

• معنی: باطن و سرشت آنان در آغاز از خشم و شرارت آتشین بود، و در پایان کار نیز سرانجام به همان اصل و منشأ آتشین خود بازگشتند.

بیت ۷: هم ز آتش، زاده بودند آن فریق / جزوها را سوی کل آمد طریق

• قافیه: فریق / طریق

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و قاعده فلسفی عرفانی (میلِ جزو به سوی کل).

• معنی: آن گروه از سرشتِ آتش متولد شده بودند و قانون هستی بر این است که هر جزئی سرانجام به سوی کلِ خود حرکت می‌کند و به آن می‌پیوندد.

بیت ۸: آتشی بودند مؤمن‌سوز و بس / سوخت خود را آتش ایشان چو خس

• قافیه: بس / خس

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه سوختن ستمگران به سوختن خس و خاشاک)، جناس اشتقاق (آتشی / آتش)، تقابل معنوی (مؤمن‌سوز بودن آتش آنها، اما نابودکنندهٔ خودشان شدن).

• معنی: آنان وجودی آتشین داشتند که کارشان تنها سوزاندن مؤمنان بود، اما سرانجام همان آتش خشم و کینه‌شان، خودِ آن‌ها را مانند خاشاک در هم سوزاند.

بیت ۹: آنکه بودست امّه الهاویه / هاویه آمد مر او را زاویه

• قافیه: الهاویه / زاویه

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح (اشاره به آیه ۹ و ۱۰ سوره قارعه: «فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ * وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِیَهْ»).

• معنی: کسی که مادر و اصل وجودش دوزخ و آتش هاویه بوده است، همان ژرفای دوزخ پناهگاه و فرجام نهایی‌اش خواهد بود.

بیت ۱۰: مادر فرزند، جویای وی است / اصل‌ها مر فرع‌ها را در پی است

• قافیه: وی / پی

• ردیف: است

• آرایه: تمثیل (اسلوب معادله میان مهر مادر به فرزند و کشش اصل‌ها به سوی شاخه‌ها)، تقابل (اصل / فرع).

• معنی: همان‌گونه که مادر پیوسته در طلب فرزند خویش است، ریشه‌ها و اصل‌های جهان نیز همواره در پی جذب شاخه‌ها و اجزای خویش‌اند.

بیت ۱۱: آب اندر حوض اگر زندانی است / باد نشفش می‌کند کار کانی است

• قافیه: زندانی / کانی

• ردیف: است

• آرایه: تشخیص (بادِ جذب‌کننده و زندانی بودن آب)، تمثیل.

• معنی: اگر آب در حوض محبوس و زندانی بماند، باد با تبخیر تدریجی آن را جذب کرده و بالا می‌کشد؛ چرا که این کشش، کاری ریشه‌دار و متصل به اصل و منبع است.

بیت ۱۲: می‌رهاند، می‌برد تا معدنش / اندک اندک، تا ببینی بردنش

• قافیه: معدن / بردن

• ردیف: ـَش

• آرایه: تکرار (اندک اندک).

• معنی: باد آن آب را ذره‌ذره از حبس حوض آزاد می‌سازد و به معدن اصلی خود (ابر و آسمان) بازمی‌گرداند؛ بسیار تدریجی تا تو سیر صعودی آن را تماشا کنی.

بیت ۱۳: وین نفس، جان‌های ما را همچنان / اندک اندک دزدد از حبس جهان

• قافیه: همچنان / جهان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشخیص و استعاره مکنیه («دزدیدن نَفَس»)، اضافه تشبیهی (حبس جهان)، تکرار (اندک اندک).

• معنی: گردش دم‌وبازدم و عمر ما نیز به همین ترتیب، جان‌های ما را آهسته و پیوسته از زندان این جهان مادی می‌رباید و به سوی مبدأ فرا می‌خواند.

بیت ۱۴: تا اِلَیهِ یَصعَد اَطیابُ الکَلِم / صاعِداً مِنّا اِلی حَیثُ عَلِم

• قافیه: الکَلِم / عَلِم

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۱۰ سوره فاطر: «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ»).

• معنی: تا سخنان پاکیزه و ذکرهای طیب به سوی خداوند صعود کند، در حالی که از جانب ما به سوی آن جایگاه معلومِ معنوی بالا می‌رود.

بیت ۱۵: تَرتَقی اَنفاسُنا بِالمُنتَقی / مُتحَفاً مِنّا اِلی دارِالبَقا

• قافیه: بِالمُنتَقی / دارِالبَقا

• ردیف: ندارد

• آرایه: صنعت تلمیع (سرودن بیت به زبان عربی)، موازنه.

• معنی: دم‌ها و سخنان برگزیدهٔ ما به عرش اوج می‌گیرد و به عنوان پیشکشی ارزشمند از سوی ما به سرای ابدیت فرستاده می‌شود.

بیت ۱۶: ثُمَّ تَأتینا مُکافاتُ المَقال / ضِعفَ ذاکَ رَحمَةً مِن ذِی الجَلال

• قافیه: المَقال / ذِی الجَلال

• ردیف: ندارد

• معنی: سپس پاداش آن سخنان نیکو، از سر فضل و رحمت پروردگارِ باشکوه، چندین برابر به سوی ما بازمی‌گردد.

بیت ۱۷: ثُمَّ یُلجینا اِلی اَمثالِها / کَی یَنالَ العَبدُ مِمّا نالَها

• قافیه: اَمثالِها / نالَها

• ردیف: ندارد

• معنی: آن‌گاه خداوند با چشاندن حلاوت آن فیض، دل ما را به سوی تکرار همان ذکرهای نیکو می‌کشاند تا بنده دوباره به آن پاداش‌های والا دست یابد.

بیت ۱۸: هاکَذا تَعرُج وَ تَنزِل دایما / ذا فَلازِلتَ عَلَیه قایما

• قافیه: دایما / قایما

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد یا طباق (تَعرُج / تَنزِل - عروج کردن و بالا رفتن / فرود آمدن).

• معنی: پیوسته این عروجِ دعا و فرودِ رحمت در جریان است؛ پس همواره بر این ذکر و یاد حق استوار و پایدار بمان.

بیت ۱۹: پارسی گویم: یعنی این کشش / ز آن طرف آید که آمد آن چشش

• قافیه: کشش / چشش

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (کشش / چشش).

• معنی: به زبان پارسی بگویم: این جاذبه و کششِ معنوی درون دل، از همان سویی سرچشمه می‌گیرد که در آغاز، چشیدنِ طعم طاعت و ایمان از آنجا فرارسیده بود.

بیت ۲۰: چشم هر قومی به سویی مانده است / کان طرف یک روز، ذوقی رانده است

• قافیه: مانده / رانده

• ردیف: است

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (مانده / رانده)، کنایه («چشم به سویی ماندن» کنایه از دلبستگی و چشم‌انتظاری داشتن).

• معنی: نگاه و رغبتِ هر گروهی به همان سویی دوخته شده که روزگاری از آن جانب، لذت و چششی را درک و تجربه کرده است.

بیت ۲۱: ذوق جنس از جنس خود باشد یقین / ذوق جزو از کل خود باشد ببین

• قافیه: یقین / ببین

• ردیف: ندارد

• آرایه: تکرار (ذوق، جنس)، قاعده فلسفی (سنخیت و هم‌جنسی مایهٔ پیوند است).

• معنی: بی‌تردید میل و لذت هر موجودی تنها در هم‌نشینی با هم‌جنس خود شکل می‌گیرد؛ نیک بنگر که میل هر جزء نیز همواره به سوی کل خویش است.

بیت ۲۲: یا مگر آن قابل جنسی بود / چون بدو پیوست، جنس او شود

• قافیه: بود / شود

• ردیف: ندارد

• معنی: یا این‌که پدیده‌ای استعداد و قابلیت پذیرشِ هم‌جنسی را داراست، به‌طوری که چون با آن بیامیزد، سرانجام هم‌جنس آن می‌گردد.

بیت ۲۳: همچو آب و نان که جنس ما نبود / گشت جنس ما و اندر ما فزود

• قافیه: نبود / فزود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل (دگرگونی غذا و آب پس از گوارش و تبدیل شدن به جزئی از تن انسان).

• معنی: همانند آب و نان که در آغاز با آدمی هم‌جنس نبودند، اما جذب بدن شدند و به پیکر ما پیوستند و بر توان و کمال ما افزودند.

بیت ۲۴: نقش جنسیت ندارد آب و نان / ز اعتبار آخر، آن را جنس دان

• قافیه: نان / دان

• ردیف: ندارد

• معنی: آب و نان در صورت ظاهری نشانی از هم‌جنسی با ما ندارند، اما با در نظر گرفتن سرانجام و فرجام کار، باید آن‌ها را هم‌جنس به حساب آوری.

بیت ۲۵: ور ز غیر جنس باشد ذوق ما / آن مگر مانند باشد جنس را

• قافیه: ما / را

• ردیف: ندارد

• معنی: و اگر زمانی به چیزی به ظاهر ناهم‌جنس گرایش و میلی پیدا کنیم، علتش شباهتی ظاهری و بدلی است که آن شیء با جنس واقعی ما دارد.

بیت ۲۶: آنکه مانند است، باشد عاریت / عاریت باقی نماند عاقبت

• قافیه: عاریت / عاقبت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تکرار و اشتقاق (عاریت / عاریت).

• معنی: هر شباهت و جلوهٔ بدلی، امری موقتی و عاریه‌ای است و آنچه عاریتی است، سرانجام پایدار نمانده و از میان می‌رود.

بیت ۲۷: مرغ را گر ذوق آید از صفیر / چونکه جنس خود نیابد، شد نفیر

• قافیه: صفیر / نفیر

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (صفیر / نفیر)، تضاد مفهومی (ذوق و خوشامد / نفیر و بیزاری).

• معنی: اگر پرنده‌ای از تقلید صدای سوتِ صیاد خوشحال شود و به سویش برود، همین که پی می‌برد آن صدا از هم‌جنس او نیست، ناله سر می‌دهد و فرار می‌کند.

بیت ۲۸: تشنه را گر ذوق آید از سراب / چون رسد در وی، گریزد، جوید آب

• قافیه: سراب / آب

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (تشنه، سراب، آب)، تقابل (سراب / آب).

• معنی: اگر انسان تشنه با دیدن سراب در آغاز شادمان شود، به محض رسیدن به آن درمی‌یابد که فریبی بیش نبوده، پس از آن روی برمی‌تابد و به دنبال آب حقیقی می‌گردد.

بیت ۲۹: مفلسان گر خوش شوند از زر قلب / لیک آن رسوا شود در دار ضرب

• قافیه: قَلب / ضَرب

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (زر، قلب، دار ضرب).

• معنی: اگر تهیدستان و نادانان از طلا و سکهٔ تقلبی دلخوش شوند، آن طلای ناخالص به محض ورود به ضرابخانه و سنجش با محک حقیقت، رسوا و بی‌ارزش می‌گردد.

بیت ۳۰: تا زراندودیت از ره نفکند / تا خیال کژ تو را چه نفکند

• قافیه: ره / چه

• ردیف: نفکند

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (ره / چه)، استعاره مصرحه («چه» استعاره از هلاکت و سقوط)، تکرار (نفکند).

• معنی: هشیار باش تا زرق‌وبرقِ ظاهری تو را از راه به در نکند و پندارها و توهمات نادرست، تو را در چاه هلاکت و گمراهی نیندازد.

بیت ۳۱: از کلیله باز جو آن قصه را / و اندر آن قصه طلب کن حصه را

• قافیه: قصه / حصه

• ردیف: را

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (قصه / حصه)، تلمیح (اشاره به تمثیل‌های کتاب کلیله و دمنه، از جمله حکایت شیر نادان و خرگوش که با دیدن عکس خود در آبِ چاه غرق شد).

• معنی: آن حکایت عبرت‌آموز را در کتاب کلیله و دمنه بازخوانی کن و از بطن آن داستان، سهم و بهرهٔ حکمت‌آمیز خود را بجوی.