آن قصر که جمشید در او جام گرفت

۱) تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: جام، آرام، بهرام.

• ردیف: گرفت.

• وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل

• نام بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

بیت اول

متن: آن قصر که جمشید در او جام گرفت / آهو بچه کرد و روبَه آرام گرفت

۱. خط عروضی: آن قَص-ر کِ جَم-شید دَ-رو جام گِ-رِفت آ-هو بَ-چِ کَر-دُ رو-بَه آ-رام گِ-رِفت

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: — — U | U — — U | U — — U | U — مصرع دوم: — — U | U — — U | U — — U | U —

۳. ارکان عروضی: مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فَعَل

۴. نکات فنی (اختیارات و قواعد):

• حذف نون ساکن: در واژه «آن»، نون ساکن پس از مصوت بلند طبق قاعده حذف شده و هجا بلند (—) محسوب می‌شود.

• هجای کشیده در حشو: واژگان «قصر»، «جمشید» و «جام» دارای هجای کشیده هستند، این هجاها در وسط مصرع به «یک هجای بلند + یک هجای کوتاه» (— U) تجزیه می‌شوند تا با ارکان منطبق شوند.

• حذف همزه: در عبارت «در او»، همزه حذف و به صورت «دَرو» (U —) تلفظ شده است.

• هجای پایان مصرع: واژه «گرفت» کشیده است، اما در انتهای مصرع، هجای کشیده همیشه بلند (—) محسوب می‌شود.

بیت دوم

متن: بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟

۱. خط عروضی: بَه-رام کِ گو-ر می-گِ-رَف-تی هَ-مِ عُمر دی-دی کِ چِ-گو-نِ گو-ر بَه-رام گِ-رِفت

۲. تقطیع هجایی: مصرع سوم: — — U | U — — U | U — — U | U — مصرع چهارم: — — U | U — — U | U — — U | U —

۳. ارکان عروضی: مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فَعَل

۴. نکات فنی (اختیارات و قواعد):

• هجای کشیده: واژگان «بهرام»، «گور» و «عمر» همگی هجای کشیده هستند که در تقطیع به صورت (— U) لحاظ شده‌اند تا نظم ارکان حفظ شود.

• تغییر کمیت مصوت: در مصرع چهارم، واژه «چگونه» (U — U) به گونه‌ای در رکن قرار گرفته که با «مفاعیلُ» (U — — U) تطبیق یابد؛ در اینجا شاعر از اختیار بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (اشباع) در پایان کلمه «چگونه» بهره برده است (چِ-گو-نِی).

• نکته درباره نون ساکن: در «بهرام»، برخلاف «آن»، چون حرف ساکن «م» است و نه «ن»، قاعده حذف نون اجرا نمی‌شود و هجا به صورت کشیده (— U) باقی می‌ماند.

۲) تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

• بیت ۱: آن قصر که جمشید در او جام گرفت / آهو بچه کرد و روبَه آرام گرفت

  • معنی: آن کاخِ با شکوهی که جمشید (پادشاه اساطیری) در آن بزم می‌آراست و جامِ پادشاهی می‌نوشید، اکنون به چنان ویرانه‌ای بدل شده که مأمنِ آهوان و استراحتگاهِ روباهان گشته است.

  • آرایه‌های ادبی:

    • تلمیح: اشاره به پادشاهی جمشید و «جام‌جم» که در اساطیر ایران جایگاه ویژه‌ای دارد.

    • تضاد: تقابل میان شکوه گذشته (قصر و بزم) با ویرانی حال (لانه‌ی حیوانات وحشی).

    • مراعات نظیر: تناسب میان «آهو» و «روباه»؛ و همچنین «قصر»، «جمشید» و «جام».

• بیت ۲: بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟

  • معنی: بهرام (پادشاه ساسانی) که تمام زندگی‌اش را به شکارِ گورخر گذرانده بود، مشاهده کن که چگونه سرانجام گور (قبر) او را شکار کرد و در بر گرفت.

  • آرایه‌های ادبی:

    • جناس تام: واژه‌ی «گور» در دو معنای متفاوت به کار رفته است: ۱. گورخر (حیوان وحشی)، ۲. مزار و قبر.

    • تلمیح: اشاره به داستان بهرامِ پنجم (بهرامِ گور) که در شکارِ گورخر مهارت داشت.

    • تشخیص (شخصیت‌بخشی): نسبت دادنِ کنشِ «گرفتن» (شکار کردن) به «گور» (قبر) که آن را مانند یک شکارچی تصویر کرده است.

    • استفهام انکاری: پرسشِ پایانی بیت برای تأکید بر عبرت‌آموزی و قطعیتِ مرگ است.

۳) مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• مضامین شعر:

  • بی‌اعتباری و ناپایداریِ دنیا و قدرت‌های مادی.

  • عبرت‌آموزی از سرنوشتِ پادشاهان و گذشتگان.

  • حتمی بودنِ مرگ و برابری همگان در برابرِ خاک.