جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
تعظیم ساحران مرموسی علیه السلام را که چه فرمایی
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1615 تا 1648
نام حکایت : بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
بخش : 5 از 13
بیت ۱: ساحِران در عَهدِ فِرعَونِ لَعین / چون مِری کَردَند با موسی به کین
قافیه: لَعین / کین
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به داستان رویارویی ساحران دربار فرعون با حضرت موسی در سوره طه و اعراف).
معنی: جادوگران در روزگار فرعونِ راندهشده، هنگامی که از سر دشمنی و رقابت با حضرت موسی (ع) به هماوردی و جدال برخاستند...
بیت ۲: لیک موسی را مُقَدَّم داشتَند / ساحِران او را مُکَرَّم داشتَند
قافیه: مُقَدَّم / مُکَرَّم
ردیف: داشتَند
معنی: ...با این حال حق تقدم را به موسی دادند و او را گرامی و ارجمند داشتند.
بیت ۳: زآنکه گُفتَندَش که فَرمان ، آنِ توست / خواهی اَوَّل ، آن عَصا تُوفکَن نَخُست («تُوفکَن» در متن، ترکیب مخففِ «تو افکن» است).
قافیه: توست / نَخُست
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به آیه ۶۵ سوره طه: «قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَىٰ»).
معنی: زیرا به او گفتند: فرمان و انتخاب با توست؛ اگر میخواهی تو نخست عصای خود را بر زمین بیفکن.
بیت ۴: گفت نِی ، اَوَّل شُما ای ساحِران / اَفکَنید آن مَکرها را در میان
قافیه: ساحِران / میان
ردیف: ندارد
معنی: موسی فرمود: نه، ای ساحران، ابتدا شما ابزارها و نیرنگهای جادویی خود را در میدان بیفکنید.
بیت ۵: این قَدَر تَعظیم ، دینِشان را خَرید / کَز مِری آن دَست و پاهاشان بُرید
قافیه: خَرید / بُرید
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به مجازات دست و پا بریدن ساحران توسط فرعون پس از ایمان آوردن آنان به موسی در سوره اعراف و طه).
معنی: همین مقدار ادب و بزرگداشتی که نسبت به موسی به جا آوردند، موجب شد گوهر ایمان نصیبشان شود؛ ایمانی که سرانجام به خاطر پافشاری بر آن، دست و پاهایشان توسط فرعون بریده شد.
بیت ۶: ساحِران ، چون حَقِّ او بِشناختَند / دَست و پا در جُرمِ آن ، دَرباختَند
قافیه: بِشناختَند / دَرباختَند
ردیف: ندارد
معنی: جادوگران چون حقانیت و مقام موسی را شناختند، به جرم همین معرفت و ایمان، جان و دست و پای خویش را در راه حق فدا کردند.
بیت ۷: لُقمه و نُکتهست ، کامِل را حَلال / تو نِهای کامِل ، مَخور ، میباش لال
قافیه: حَلال / لال
ردیف: ندارد
معنی: خوردن هر لقمه و بازگفتن هر نکتهٔ دقیق عرفانی، تنها برای انسان کامل مجاز و حلال است؛ تو که هنوز به کمال نرسیدهای، هم از هر خوراکی بپرهیز و هم خاموش و لال باش.
بیت ۸: چون تو گوشی ، او زَبان ، نِی جِنسِ تو / گوشها را حَق بِفَرمود : «اَنصِتُوا»
قافیه: تو / اَنصِتُوا
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۰۴ سوره اعراف: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا»؛ خاموش باشید و گوش فرادهید).
معنی: از آنجا که تو در جایگاه شنونده (گوش) هستی و مرشد در مقام سخنگو (زبان) و همتراز تو نیست، خداوند به گوشها فرمان داده است که: خاموش باشید و بشنوید.
بیت ۹: کودَک اَوَّل چون بِزایَد شیرنوش / مُدَّتی خاموش باشَد ، جُمله گوش
قافیه: شیرنوش / گوش
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (مقایسهٔ سالک مبتدی با نوزاد شیرخواری که پیش از سخن گفتن باید مدتی فقط بشنود).
معنی: نوزادِ شیرخوار نیز هنگامی که تازه متولد میشود، مدتی طولانی کاملاً خاموش میماند و سراپا گوش میشود.
بیت ۱۰: مُدَّتی میبایَدَش لَب دوختَن / از سُخَن ، تا او سُخَن آموختَن
قافیه: دوختَن / آموختَن
ردیف: ندارد
معنی: او ناگزیر است مدتی لب از سخن گفتن فروبندد تا بتواند آیین سخن گفتن را از دیگران بیاموزد.
بیت ۱۱: وَر نَباشَد گوش و تیتی میکُنَد / خویشتَن را گُنگِ گیتی میکُنَد
قافیه: تیتی / گیتی
ردیف: میکُنَد
آرایه: نامآوا («تیتی کردن»؛ ادای اصوات نامفهوم کودکانه بدون شنیدن و یادگیری).
معنی: و اگر گوشِ شنوا نداشته باشد و تنها صداهای نامفهوم (تیتی) از خود درآورد، خویشتن را در برابر جهانیان گنگ و لال میسازد.
بیت ۱۲: کَرِّ اَصلی ، کَش نَبود آغاز گوش / لال باشَد ، کِی کُنَد در نُطق ، جوش ؟
قافیه: گوش / جوش
ردیف: ندارد
معنی: کسی که ناشنوای مادرزاد باشد و از ابتدا حس شنوایی نداشته باشد، ناگزیر لال میماند و هرگز نمیتواند به سخن گفتن درآید.
بیت ۱۳: زآنکه اَوَّل سَمع بایَد نُطق را / سویِ مَنطِق از رَهِ سَمع اَندَرآ
قافیه: نُطق را / اَندَرآ
ردیف: ندارد
معنی: زیرا نخستین شرطِ سخن گفتن، شنیدن (سَمع) است؛ پس تو نیز از دروازهٔ گوش دادن به ساحت سخنوری و منطق وارد شو.
بیت ۱۴: «اُدخُلُوا الاَبیاتَ مِن اَبوابِها / وَاطلُبُوا الاَغراضَ فی اَسبابِها»
قافیه: اَبوابِها / اَسبابِها
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیع و تضمین (تلمیح به آیه ۱۸۹ سوره بقره: «وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا»؛ به خانهها از درهایشان وارد شوید و مقاصد را از راه اسباب آنها بجویید).
معنی: به خانهها از درهای اصلی آنها وارد شوید، و خواستهها و مقاصد خویش را از مسیر اسباب و وسائل درست آنها جستوجو کنید.
بیت ۱۵: نُطق ، کان مَوقوفِ راهِ سَمع نیست / جُز که نُطقِ خالِقِ بیطَمْع نیست
قافیه: سَمع نیست / طَمْع نیست
ردیف: نیست
معنی: سخن گفتنی که نیازمند شنیدن و آموختنِ قبلی نباشد، مخصوص هیچ کس نیست مگر کلامِ آفریدگار بینیاز و بیطمع.
بیت ۱۶: مُبدِع است او ، تابِعِ اُستاد ، نِی / مُسنَدِ جُمله ، وَرا اِسناد ، نِی
قافیه: اُستاد / اِسناد
ردیف: نِی
آرایه: تضاد مفهومی (مبدع بودن حق در برابر تابعیت و شاگردی مخلوقات).
معنی: پروردگار نوآفرین و پدیدآورندهٔ مطلق است و پیرو هیچ استادی نیست؛ او تکیهگاه و مسند همهٔ موجودات است و خودش به هیچ تکیهگاهی نیاز ندارد.
بیت ۱۷: باقیان هَم در حِرَف ، هَم در مَقال / تابِعِ اُستاد و مُحتاجِ مِثال
قافیه: مَقال / مِثال
ردیف: ندارد
معنی: سایر آفریدگان، هم در هنرها و پیشهها و هم در سخن گفتن، پیرو استاد و نیازمند الگو و نمونه هستند.
بیت ۱۸: زین سُخَن ، گَر نیستی بیگانهیی / دَلق و اَشکی گیر در ویرانهیی
قافیه: بیگانهیی / ویرانهیی
ردیف: ندارد
معنی: اگر با حقیقت این سخنان بیگانه نیستی و آنها را میفهمی، جامهٔ درویشی بر تن کن و در گوشهٔ خلوت و ویرانهای به اشک ریختن و نیاز بپرداز.
بیت ۱۹: زآنکه آدَم زآن عِتاب ، از اَشک رَست / اَشکِ تَر باشَد دَمِ تَوبهپَرَست
قافیه: رَست / تَوبهپَرَست
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به گریههای طولانی حضرت آدم پس از هبوط و پذیرش توبه او به برکت اشک ندامت).
معنی: زیرا حضرت آدم (ع) نیز از آن سرزنش الهی به وسیلهٔ اشک ندامت رهایی یافت؛ اشکِ گرم و تر، همراه و همدم انسانهای توبهکار است.
بیت ۲۰: بَهرِ گِریه آمَد آدَم بَر زَمین / تا بُوَد گِریان و نالان و حَزین
قافیه: زَمین / حَزین
ردیف: ندارد
معنی: آدم برای گریستن و تضرع به این زمین فرود آمد تا پیوسته از درد فراقِ معشوق گریان، نالان و اندوهگین باشد.
بیت ۲۱: آدَم از فِردَوس و از بالایِ هَفت / پایْماچان از بَرایِ عُذر رَفت
قافیه: هَفت / رَفت
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح به سنت تصوف («پایماچان رفتن»؛ ایستادن درویشان خطاکار در صف نعال و آستان درگاه با سر به زیر برای عذرخواهی).
معنی: حضرت آدم از بهشت برین و فراز هفت آسمان، با حالت عذرخواهی و شرمساری (پایماچان) به زمین فرود آمد.
بیت ۲۲: گَر زِ پُشتِ آدَمی ، وَز صُلبِ او / در طَلَب میباش هَم در طُلْبِ او
قافیه: صُلبِ او / طُلْبِ او
ردیف: او
معنی: اگر تو به راستی از نسل و تبار حضرت آدم هستی، پس همانند او در جستوجو و طلب رضایت پروردگار باش.
بیت ۲۳: ز آتَشِ دِل و آبِ دیده نُقل ساز / بوستان از اَبر و خُورشیدَست باز
قافیه: ساز / باز
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (آتش دل / آب دیده، ابر / خورشید)، تمثیل (شکوفایی باغِ وجود انسان با آمیزش سوز دل [خورشید] و اشک چشم [ابر]).
معنی: از سوزِ دل و اشکِ دیده، خوراک و نقلی معنوی برای جان خود بساز؛ زیرا سرسبزی و طراوت باغستانِ روح، وابسته به تابش خورشیدِ عشق و بارش ابرِ اشک است.
بیت ۲۴: تو چه دانی ذَوقِ آبِ دیدگان / عاشِقِ نانی ، تو چون نادیدگان
قافیه: دیدگان / نادیدگان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و جناس (دیدگان / نادیدگان).
معنی: تو لذت و شیرینیِ اشکِ چشم را چه میشناسی؟ تو همچون کوردلان و بیخبران، تنها عاشق نان و لذتهای مادی هستی.
بیت ۲۵: گَر تو این اَنبان ، زِ نان خالی کُنی / پُر زِ گَوهَرهایِ اِجلالی کُنی
قافیه: خالی / اِجلالی
ردیف: کُنی
آرایه: استعاره مصرحه («انبان» استعاره از شکم و کالبد مادی انسان؛ «گوهرهای اجلالی» استعاره از معارف و اسرار الهی).
معنی: اگر تو این انبانِ شکم را از خوراک مادی و پرخوری تهی سازی، وجودت را سرشار از گوهرهای باشکوه معرفت و نور الهی خواهی کرد.
بیت ۲۶: طِفلِ جان ، از شیرِ شِیطان باز کُن / بَعد از آنَش با مَلَک اَنباز کُن
قافیه: باز کُن / اَنباز کُن
ردیف: ندارد
آرایه: اضافه تشبیهی («طفلِ جان»)، استعاره مصرحه («شیر شیطان» استعاره از لذات حرام، شهوات و تعلقات نفسانی).
معنی: کودکِ روح خود را از شیرِ وسوسهها و هوسهای شیطانی بازگیر (از شیر بگیر)، تا پس از آن با فرشتگان آسمان همنشین و همراز گردد.
بیت ۲۷: تا تو تاریک و مَلول و تیرهای / دان که با دیوِ لَعین ، هَمشیرهای
قافیه: تیرهای / هَمشیرهای
ردیف: ندارد
معنی: تا زمانی که دلت تاریک، افسرده و کدر است، بدان که از همان شیرِ هوای نفس تغذیه میکنی و برادر رضاعی (همشیره) شیطان راندهشده هستی.
بیت ۲۸: لُقمهیی کان نور اَفزود و کَمال / آن بُوَد آوَرده از کَسبِ حَلال
قافیه: کَمال / حَلال
ردیف: ندارد
معنی: خوراک و لقمهای که روشنایی باطن و کمال معنوی انسان را افزایش دهد، لقمهای است که از راه کار و درآمد حلال به دست آمده باشد.
بیت ۲۹: رَوغَنی کایَد چِراغِ ما کُشَد / آب خوانَش ، چون چِراغی را کُشَد
قافیه: کُشَد (تکرار واژه در جایگاه قافیه)
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (تشبیه لقمه حرام که نور دل را خاموش میکند به آب، در برابر لقمه حلال که همچون روغن چراغ جان را روشن نگه میدارد).
معنی: اگر مایعی به نام روغن بریزند اما چراغ ما را خاموش کند، دیگر نامش روغن نیست بلکه باید آن را آب نامید؛ زیرا به جای روشنی بخشیدن، شعلهٔ چراغ را میکشد (لقمهٔ شبههناک و حرام نیز نور ایمان را خاموش میکند).
بیت ۳۰: عِلم و حِکمَت زایَد از لُقمهٔ حَلال / عِشق و رِقَّت آیَد از لُقمهٔ حَلال
قافیه: حَلال (تکرار قافیه و ردیف)
ردیف: ندارد
معنی: دانشِ حقیقی و حکمت از لقمهٔ حلال میروید، و شورِ عشق و لطافت و نرمدلی نیز از تغذیهٔ حلال پدید میآید.
بیت ۳۱: چون زِ لُقمه تو حَسَد بینی و دام / جَهل و غَفلَت زایَد ، آن را دان حَرام
قافیه: دام / حَرام
ردیف: ندارد
معنی: هنگامی که پس از خوردن خوراکی، در درون خود حسادت، فریبکاری، نادانی و غفلت مشاهده کردی، یقین بدان که آن لقمه حرام بوده است.
بیت ۳۲: هیچ گَندُم کاری و جَو بَر دِهَد ؟ / دیدهای اَسبی که کُرّهْخَر دِهَد ؟
قافیه: جَو / کُرّهْخَر (همآوایی قافیه همراه با ردیف «بَر دِهَد / دِهَد»)
ردیف: دِهَد
آرایه: استفهام انکاری و تمثیل (تناسب علت و معلول در طبیعت؛ هر بذری همان محصول همجنس خود را میرویاند).
معنی: آیا تا به حال شده است که گندم بکاری و محصولش جو شود؟ یا مادیانی را دیدهای که کرهخر بزاید؟
بیت ۳۳: لُقمه ، تُخم است و بَرَش ، اَندیشهها / لُقمه بَحر و گَوهَرَش اَندیشهها
قافیه: بَرَش ، اندیشهها / گَوهَرَش ، اندیشهها
ردیف: اندیشهها
آرایه: تشبیه بلیغ (تشبیه لقمه به بذر و دریا، و تشبیه اندیشهها و اعمال انسان به میوهٔ آن بذر و مروارید آن دریا).
معنی: لقمه همانند بذری است که در زمین وجود کاشته میشود و میوهٔ آن، اندیشهها و نیات انسان است؛ لقمه چون دریایی است که مرواریدهای برخاسته از آن، افکار و حالات روحانی آدمی است.
بیت ۳۴: زایَد از لُقمهٔ حَلال اَندَر دَهان / مِیلِ خِدمَت ، عَزمِ رَفتَن آن جَهان
قافیه: دَهان / جَهان
ردیف: ندارد
معنی: از اثر لقمهٔ حلال در دهان و جان انسان، اشتیاق به خدمتگزاری خلق و ارادهٔ سفر معنوی و شوق دیدار عالم آخرت پدیدار میگردد.