برخیز بُتا، بیا ز بهر دل ما | رباعیات | خیام (غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری)

متن: برخیز بُتا، بیا ز بهر دل ما / حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

۱. خط عروضی: بَر خیز بُ تا بی یا زِ بَه رِ دِ لِ ما حَل کُن بـِ جـَ ما لِ خیـ شـ تـَن مُش کِ لِ ما

۲. تقطیع هجایی:

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعیلُ / مفاعیلُ / فَعَل (توضیح: در مصراع دوم، رکن دوم به صورت «مفاعیلن» ظاهر شده که از اختیارات رباعی است).

۴. وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل

۵. نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض محذوف (مخصوص رباعی)

۶. نکات فنی (اختیارات):

هجای کشیده: در کلمه‌ی «خیز»، هجای کشیده مطابق متد شمیسا به «— U» تبدیل می‌شود، اما به دلیل ویژگی خاص وزن رباعی و امکان تسکین، در اینجا به عنوان هجای بلند در نظر گرفته شده تا با رکن «مفعولُ» مطابقت کند.
واو معدوله: در کلمه‌ی «خویشتن»، حرف «و» ناخوانا است و در خط عروضی حذف شده است (خیش‌تن).
اختیار وزنی (تسکین): در مصراع دوم، رکن دوم «مفاعیلن» (— — —) به جای «مفاعیلُ» (U — U —) آمده است که در وزن رباعی بسیار رایج است.

متن: یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم / زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گِل ما

۱. خط عروضی: یـِک کو زِ شـَ را ب تا بـِ هَم نوش کُ نیم زآن پیش کِ کو زِ ها کـُ نَند از گِ لِ ما

۲. تقطیع هجایی:

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعیلُ / مفاعیلُ / فَعَل

۴. وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل

۵. نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض محذوف

۶. نکات فنی (اختیارات):

همزه ماقبل مصوت: در مصراع چهارم، «از» پس از صامتِ «د» در کلمه‌ی «کنند» آمده؛ در اینجا همزه حذف و صامت قبل به مصوت بعد وصل می‌شود (کُنَندَز).
نون ساکن: در کلمه‌ی «زآن»، نون ساکن پس از مصوت بلند طبق قاعده شمیسا حذف می‌شود (زا).
هجای کشیده در انتهای رکن: در کلمه‌ی «نوش»، هجای کشیده در وسط مصراع به «بلند + کوتاه» (— U) تجزیه شده و هجای کوتاه آن به رکن بعدی منتقل شده است.

بیت ۱: برخیز بتا، بیا ز بهر دل ما / حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

معنی: ای معشوق که همچون بت زیباروی هستی، برخیز و به خاطر شادی دل ما بیا و با دیدن زیبایی چهره‌ات، گره از کار ما بگشا و اندوه ما را پایان ده.
آرایه‌های ادبی:
- استعاره: «بت» استعاره مصرحه از معشوق است.
- ندا و منادی: «بتا» (ای بت) که در ادبیات کلاسیک برای خطاب به معشوق به کار می‌رود.
- تضاد: میان واژگان «حل کردن» و «مشکل».
- مراعات النظیر: تناسب میان «جمال» و «بت».

بیت ۲: یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم / زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گِل ما

معنی: بیا تا با هم جامی از شراب بنوشیم و خوش باشیم، پیش از آنکه عمر ما به پایان برسد و از خاکِ کالبد ما، کوزه‌های سفالی بسازند.
آرایه‌های ادبی:
- تکرار: واژه‌ی «کوزه» برای تأکید بر چرخه هستی.
- مجاز: «گِل ما» مجاز از پیکر انسان پس از مرگ و تبدیل شدن به خاک.
- جناس اشتقاق: میان «کوزه» و «کوزه‌ها».
- کنایه: «نوش کردن» کنایه از غنیمت شمردن وقت و خوش‌باشی.
- تشبیه ضمنی: شباهت سرانجامِ جسم انسان به ماده‌ی اولیه سفالگری.

مضامین شعر:

دم‌غنیمت‌شماری: تأکید بر بهره بردن از لحظه حال (اغتنام فرصت).
مرگ‌آگاهی: یادآوری حتمی بودن مرگ و ناپایداری جهان مادی.
دگرگونی ماده: اشاره به فلسفه‌ی خیامی مبنی بر بازگشت اجزای بدن انسان به چرخه‌ی طبیعت (خاک و سفال).