چون عهده نمی‌شود کسی فردا را

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: فردا، سودا، ما.

• ردیف: را.

• وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (با تغییرات مجاز در رکن سوم و چهارم)

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

بررسی بیت اول

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را / حالی خوش دار این دلِ پر سودا را

۱. خط عروضی: چون عُهـدِ نَمیشَـوَد کَـسی فَردا را حالی خُش دارین دِلِ پُر سَودا را

۲. تقطیع هجایی:

• مصراع اول: چُن (—) عُه (—) دِ (U) / نَ (U) می (—) شَ (U) وَد (—) / کَ (U) سی (—) فَر (—) دا (—) / را (—)

• مصراع دوم: حا (—) لی (—) خُش (—) / دا (—) رین (—) دِ (U) لِ (U) / پُر (—) سَو (—) دا (—) / را (—)

۳. ارکان عروضی:

• مصراع اول: مفعولُ (— — U) / مفاعیلُ (U — U —) / مفاعیلن (U — — —) / فع (—)

• مصراع دوم: مفعولُن (— — —) / مفعولُ (— — U) / مفاعیلن (U — — —) / فع (—)

۴. نکات فنی (اختیارات):

• حذف نون ساکن: در کلمه‌ی «چون»، نون ساکن پس از مصوت بلند حذف شده و هجا بلند محسوب می‌شود (چُن).

• حذف همزه: در عبارت «دار این»، همزه حذف شده و صامت «ر» به هجای بعدی منتقل شده است (دا-رین).

• تسکین: در مصراع دوم، در رکن دوم به جای «مفاعیلُ»، از «مفعولُ» استفاده شده است (ابدال دو هجای کوتاه به یک هجای بلند). این از اختیارات رایج در وزن رباعی است.

• هجای کشیده: در انتهای مصراع‌ها، هجای کشیده (را) در انتهای رکن آخر، معادل هجای بلند محسوب می‌شود.

بررسی بیت دوم

مِی نوش به ماهتاب ای ماه که ماه / بسیار بتابد و نیابد ما را

۱. خط عروضی: مِی نوش بِ ماهتاب اِی ماه کِ ماه بِسـیار بَتابَدُ نَـیابَد ما را

۲. تقطیع هجایی:

• مصراع اول: مِی (—) نو (—) شِ (U) / ما (— U) تا (—) ب اِی (—) / ما (— U) کِ (U) ما (— U) / ه (U) (نکته: واژه «ماه» هجای کشیده است و در میانه‌ی مصراع به صورت «— U» تقطیع می‌شود).

• مصراع دوم: بِس (—) یا (—) ر (U) / بَ (U) تا (—) بَ (U) دُ (U) / نَ (U) یا (—) بَد (—) ما (—) / را (—)

۳. ارکان عروضی:

• مصراع اول: مفعولُ (— — U) / مفاعیلُ (U — U —) / مفاعیلُ (U — U —) / فعل (U —)

• مصراع دوم: مفعولُ (— — U) / مفاعیلُ (U — U —) / مفاعیلن (U — — —) / فع (—)

۴. نکات فنی (اختیارات):

• هجای کشیده در میانه: واژه‌ی «ماه» در مصراع اول سه بار تکرار شده؛ دو بار در میانه که به «بلند + کوتاه» (— U) تبدیل شده و بار آخر در انتهای مصراع که طبق قاعده رباعی، هجای اضافه آن (هـ) به رکن آخر منتقل شده است.

• اشباع: ضمه در «بتابدُ» (بتابد و) کوتاه تلفظ می‌شود تا با وزن منطبق شود.

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: چون عهده نمی‌شود کسی فردا را / حالی خوش دار این دلِ پر سودا را

• معنی: از آنجا که هیچ‌کس نمی‌تواند پایداریِ فردا را تضمین کند و کسی از آینده باخبر نیست، هم‌اکنون این دلِ بی‌قرار و پر از آرزو را شادمان نگاه دار.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «عهده شدن» کنایه از ضمانت کردن و اطمینان دادنِ قطعی.

  • مجاز: «فردا» مجاز از آینده و روزگارِ نیامده.

  • تضاد: تقابل میان «فردا» (آینده نامعلوم) و «حالی» (زمان حال).

بیت ۲: مِی نوش به ماهتاب ای ماه که ماه / بسیار بتابد و نیابد ما را

• معنی: ای معشوقِ زیبارو، در زیر نور مهتاب باده بنوش؛ چرا که پس از مرگِ ما، این ماه بارها و بارها بر جهان خواهد تابید، اما دیگر ما را زنده نخواهد یافت.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «ای ماه» در مصراع اول استعاره از معشوقِ زیبارو است.

  • جناس تام: میان «ماه» در مصراع اول (معشوق) و «ماه» در مصراع دوم (کره ماه).

  • تکرار (واژه‌آرایی): تکرار واژه «ماه» که بر زیبایی موسیقی درونی افزوده است.

  • تشخیص (شخصیت‌بخشی): «نیابد ما را»؛ نسبت دادنِ جستجوگری و یافتن به ماه.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• دم‌غنیمتی (اغتنام فرصت): تأکید بر بهره‌گیری از لحظه حال.

• مرگ‌آگاهی: یادآوریِ فناپذیریِ انسان در برابر ابدیتِ طبیعت.

• بی‌اعتباریِ آینده: نقدِ دل بستن به فرداهای نیامده.

• شادی‌خواری: توصیه به شاد زیستن در مواجهه با اندوهِ هستی.