جلالالدین محمد...
مولانا
دنبال کننده 15
سوال کردن رسول روم از امیرالمومنین عمر
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1446 تا 1479
نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر
بخش : 4 از 8
بیت ۱: مَرد گُفتَش : ای اَمیرَالمُؤمِنین / جان زِ بالا ، چون بیامَد در زمین ؟
قافیه: امیرالمؤمنین / زمین
ردیف: ندارد
معنی: فرستادهٔ روم به عمر گفت: ای امیرمؤمنان، روحِ پاک و آسمانی چگونه از عالم بالا به این زمینِ خاکی هبوط کرد؟
بیت ۲: مُرغِ بیاَندازه چون شد در قَفَص ؟ / گفت : حَق بر جان ، فُسون خواند و قِصَص
قافیه: قَفَص / قِصَص
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («مرغ بیاندازه» استعاره از روح بیکران و قدسی؛ «قفس» استعاره از کالبد تنگ خاکی).
معنی: آن پرندهٔ بیکران و نامحدود چگونه در تنگنای قفس تن جای گرفت؟ عمر پاسخ داد: پروردگار بر جان، افسونها و قصههای اسرارآمیز خواند (و آن را مجذوب و مأنوس ساخت).
بیت ۳: بر عَدَمها کان نَدارد چشم و گوش / چون فُسون خواند ، هَمی آیَد به جوش
قافیه: گوش / جوش
ردیف: ندارد
آرایه: تشخیص (خطاب کردن نیستیها و به جوش آمدن عدم به فرمان آفرینش).
معنی: هنگامی که خداوند بر نیستیها و عدمهایی که نه چشم دارند و نه گوش، افسون آفرینش میخواند، آنها به جوشوخروش درمیآیند.
بیت ۴: از فُسونِ او ، عَدَمها زود زود / خوش مُعَلَّق میزَنَد سویِ وُجود
قافیه: زود / وُجود
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه و تصویرسازی («معلق زدن عدم سوی وجود» کنایه از شوق و جهش سریع نیستیها برای هست شدن به فرمان حق).
معنی: به اثر افسون و فرمان الهی، نیستیها با شتاب و شادمانی معلقزنان و رقصان به سوی عرصهٔ هستی و وجود میشتابند.
بیت ۵: باز بر مَوجود ، اَفسونی چو خواند / زود دو اَسبَه در عَدَم مَوجود راند
قافیه: خواند / راند
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه («دواسبه راندن» کنایه از نهایت شتاب و سرعت در بازگشت به عدم).
معنی: و دوباره هنگامی که خداوند افسون فنا و مرگ را بر پدیدههای موجود میخواند، موجودات نیز با نهایت شتاب (دواسبه) به سوی نیستی و عدم بازمیگردند.
بیت ۶: گفت در گوشِ گُل و خَندانَش کرد / گفت با سَنگ و عَقیقِ کانَش کرد
قافیه: خندان / کان
ردیف: ـَش کرد
آرایه: حسن تعلیل و تشخیص (نسبت دادن شکفتن گل و پیدایش عقیق در معدن به رازگویی و فرمان حق با طبیعت).
معنی: در گوش گل رازی خواند و غنچهٔ آن را شکفته و خندان ساخت؛ و با سنگِ سخت سخن گفت و آن را در دل معدن به گوهر عقیق بدل کرد.
بیت ۷: گفت با جِسم ، آیَتی تا جان شد او / گفت با خُورشید ، تا رَخشان شد او
قافیه: جان / رخشان
ردیف: شد او
معنی: بر کالبد خاکی آیهای از حیات دمید تا زنده و صاحب روح گردید؛ و با خورشید سخنی گفت تا اینچنین تابنده و درخشان شد.
بیت ۸: باز ، در گوشَش دَمَد نُکتهٔ مَخوف / در رُخِ خُورشید اُفتَد ضِدِّ کُسوف
قافیه: مَخوف / کُسوف
ردیف: ندارد
آرایه: حسن تعلیل (تفسیر شاعرانهٔ پدیدهٔ نجومی خورشیدگرفتگی بر پایهٔ دمیدن سخنی هولناک از سوی حق در گوش خورشید).
معنی: و بار دیگر هنگامی که نکته و فرمانی هولناک در گوش خورشید میدمد، تیرگی و کسوف (ضد درخشش) بر چهرهٔ خورشید عارض میگردد.
بیت ۹: تا به گوشِ اَبر ، آن گویا چه خواند ؟ / کو چو مَشک از دیدهٔ خود اَشک راند
قافیه: خواند / راند
ردیف: ندارد
آرایه: حسن تعلیل و تشخیص (باریدن ابر همچون مشک پرآب به سبب شنیدن راز الهی).
معنی: شگفتا که آن سخنگوی ازلی در گوش ابر چه رازی خوانده است که ابر اینگونه همانند مشکی لبریز، از دیدگان خود اشکِ باران فرو میریزد؟
بیت ۱۰: تا به گوشِ خاک حَق چه خوانده است / کو مُراقِب گشت و خامُش مانده است
قافیه: خوانده / مانده
ردیف: است
آرایه: حسن تعلیل و تشخیص (سکوت و سکون زمین را به مراقبهٔ عارفانه تعبیر کردن).
معنی: و خداوند در گوش خاک چه نجوایی کرده است که زمین اینسان در حالت مراقبه و تفکر عارفانه فرو رفته و خاموش و آرام مانده است؟
بیت ۱۱: در تَرَدُّد هَر که او آشُفته است / حَق به گوشِ او مُعَمّا گُفته است
قافیه: آشفته / گفته
ردیف: است
معنی: هر انسانی که در شک و دودلی گرفتار و پریشان است، خداوند در گوش باطن او سخنی سربسته و معماگونه القا فرموده است...
بیت ۱۲: تا کُنَد مَحبوسَش اَندَر دو گُمان / کان کُنَم کو گفت ؟ یا ضِدِّ آن ؟
قافیه: گُمان / آن
ردیف: ندارد
معنی: ...تا او را میان دو احتمال و گمانِ متضاد زندانی سازد که: آیا آن کاری را انجام دهم که گفته شد، یا ضد و خلاف آن را؟
بیت ۱۳: هم زِ حَق تَرجیح بایَد یک طَرَف / زآن دو ، یک را بَرگُزینَد زآن کَنَف
قافیه: طَرَف / کَنَف
ردیف: ندارد
معنی: و سرانجام باز هم از جانب خداوند باید گرایش و برتری به یکی از دو سوی تردید پدید آید تا انسان از میان آن دو گزینه، یک راه را برگزیند.
بیت ۱۴: گَر نَخواهی در تَرَدُّد ، هوشِ جان / کَم فِشار این پَنبه اَندَر گوشِ جان
قافیه: هوشِ جان / گوشِ جان
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («پنبه در گوش جان فشردن» استعاره از غفلت، تعصب و بستن دریچهٔ ادراک باطنی با هوی و هوس).
معنی: اگر نمیخواهی هوش و ادراک روحانیات در شک و حیرت بماند، این پنبهٔ غفلت و تعلقات مادی را کمتر در گوش جانت بفشار.
بیت ۱۵: تا کُنی فَهم آن مَعناهاش را / تا کُنی اِدراکِ رَمز و فاش را
قافیه: معناهاش / فاش
ردیف: را
معنی: تا بتوانی آن معانی و اشارات دقیق الهی را بفهمی و اسرار پنهان و آشکار هستی را درک کنی.
بیت ۱۶: پَس مَحَلِّ وَحی گَردَد گوشِ جان / وَحی چه بُوَد ؟ گُفتَنی از حِس نَهان
قافیه: جان / نَهان
ردیف: ندارد
آرایه: تعریف عرفانی (تبیین معنای عام «وحی» به عنوان الهام باطنی و هدایت غیبی).
معنی: آنگاه گوش باطن تو جایگاه دریافت الهام و وحی الهی میگردد؛ و وحی چیست؟ سخنی قدسی که از تیررس حواس ظاهری پنهان است.
بیت ۱۷: گوشِ جان و چشمِ جان ، جُز این حِس است / گوشِ عَقل و گوشِ ظَنّ ، زین مُفلِس است
قافیه: حِس / مُفلِس
ردیف: است
معنی: گوش باطنی و چشم دل از سنخ دیگری جز این حواس پنجگانهٔ مادیاند؛ و گوشِ عقلِ جزوی و گمانهای بشری از درک این ساحت بیبهره و تنگدست است.
بیت ۱۸: لَفظِ جَبرَم ، عِشق را بیصَبر کرد / و آنکه عاشِق نیست ، حَبسِ جَبر کرد
قافیه: بیصَبر / جَبر
ردیف: کرد
آرایه: تقابل عرفانی (تفاوت دریافت عاشقان از جبر [تسلیم و رضا] با برداشت عوام از جبر [کاهلی و بهانهجویی]).
معنی: شنیدن واژهٔ «جبر» عشق مرا بیتاب و شیداتر ساخت، اما آن کسی را که عاشق نیست در زندانِ جمود و بهانهجوییِ جبرگرایی محبوس کرد.
بیت ۱۹: این ، مَعیَّت با حَق است و جَبر نیست / این تَجَلّیِّ مَه است ، این اَبر نیست
قافیه: جَبر / اَبر
ردیف: نیست
آرایه: استعاره مصرحه («تجلی مه» استعاره از نور همراهی و عنایت حق؛ «ابر» استعاره از حجاب و اجبار کورکورانه).
معنی: این مقامِ تسلیم اولیا، همراهی و همنشینی عاشقانه با پروردگار (معیت) است نه اجبار و اکراه؛ این درخشش تابناک ماهِ حقیقت است، نه ابر تاریکِ سلب اختیار.
بیت ۲۰: وَر بُوَد این جَبر ، جَبرِ عامّه نیست / جَبرِ آن اَمّارهٔ خودکامه نیست
قافیه: عامّه / خودکامه
ردیف: نیست
معنی: و اگر هم نام این حالت را جبر بگذاریم، هرگز همانند جبرگراییِ بهانهجویانهٔ عوام و دستاویز نفس امارهٔ خودخواه نیست.
بیت ۲۱: جَبر را ایشان شِناسَند ای پِسَر / که خُدا بُگشادِشان در دِل بَصَر
قافیه: پِسَر / بَصَر
ردیف: ندارد
معنی: ای فرزند، حقیقتِ جبر را تنها کسانی میشناسند که خداوند در دلهایشان دیدهٔ بصیرت و حقیقتبینی گشوده است.
بیت ۲۲: غِیبِ آیَنده بَر ایشان گشت پاک / ذِکرِ ماضی ، پیشِ ایشان گشت لاش
قافیه: پاک / لاش
ردیف: ندارد
معنی: اسرار پنهانِ آینده بر دیدهٔ آنان کاملاً روشن و آشکار گشته، و یاد و دغدغهٔ گذشته در پیشگاه شهودشان ناچیز و بیمقدار شده است.
بیت ۲۳: اِختیار و جَبرِ ایشان دیگَرَست / قَطرهها اَندَر صَدَفها ، گَوهَرَست
قافیه: دیگَرَست / گَوهَرَست
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و اسلوب معادله (تشبیه تبدیل جبر و اختیار در وجود اولیا به تبدیل قطره باران به مروارید در صدف).
معنی: جبر و اختیارِ اولیای حق ماهیتی کاملاً متفاوت دارد؛ درست همانگونه که قطرههای آب چون در دل صدف قرار گیرند، به مروارید گرانبها بدل میشوند.
بیت ۲۴: هست بیرون ، قَطرهٔ خُرد و بُزُرگ / در صَدَف ، آن دُرِّ خُردَست و سُتُرگ
قافیه: بُزُرگ / سُتُرگ
ردیف: ندارد
معنی: قطرهٔ باران در بیرون از صدف تنها آبی خرد یا درشت است، اما همین که در درون صدف جای میگیرد، به مرواریدی ریز یا درشت و قیمتی تبدیل میشود.
بیت ۲۵: طَبعِ نافِ آهو است آن قَوم را / از بُرون خون و ، دَرونِشان مُشکها
قافیه: قوم را / مشکها (همآوایی مصوت پایانی بر پایهٔ رخصت شعری مثنوی)
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل (تبدیل خون ناپاک به مشک خوشبو در نافه آهوی ختن؛ تمثیل کیمیاگری باطن اولیا).
معنی: نهاد و باطن آن اولیای الهی همانند نافهٔ آهوست؛ خوراک و ظواهرشان در بیرون همانند خونِ معمولی است، اما در درون جانشان به مشک معطر بدل میگردد.
بیت ۲۶: تو مَگو کین مایه ، بیرون خون بُوَد / چون رَوَد در ناف ، مُشکی چون شَوَد ؟
قافیه: خون بُوَد / چون شَوَد
ردیف: ندارد
معنی: با نگاه ظاهربین مگو که این ماده در بیرون خونِ ساده بوده است، پس چگونه با رفتن به ناف آهو به مشکِ ناب تبدیل میشود؟
بیت ۲۷: تو مَگو کین مِس ، بُرون بُد مُحتَقَر / در دِلِ اِکسیر ، چون گیرَد گُهَر ؟
قافیه: مُحتَقَر / گُهَر
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل کیمیاگری (تبدیل مس بیارزش به طلا به واسطهٔ اکسیر).
معنی: مگو که این فلز مس در بیرون خوار و بیارزش بوده است، پس چگونه در آغوش اکسیرِ کیمیا به گوهر و طلای ناب مبدل میگردد؟
بیت ۲۸: اِختیار و جَبر در تو بُد خِیال / چون در ایشان رفت ، شد نورِ جَلال
قافیه: خِیال / جَلال
ردیف: ندارد
معنی: مفاهیم جبر و اختیار در ذهن تو تنها پندار و توهمی خشک بود؛ اما هنگامی که به ساحت وجودِ اولیا وارد شد، به نور عظمت و جلال الهی بدل گشت.
بیت ۲۹: نان ، چو در سُفرهست ، باشَد آن جَماد / در تَنِ مَردُم شَوَد او روحِ پاک
قافیه: جَماد / پاک (جواز قافیه در صامتهای پایانی در سبک خراسانی و مثنوی)
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل استحاله (دگرگونی نانِ بیجان به روح و توان انسانی پس از هضم در بدن).
معنی: نان تا زمانی که بر سر سفره است، مادهای بیجان و جماد به شمار میرود؛ اما چون وارد کالبد انسان شد، استحاله یافته و به روح و نیروی حیاتی پاک مبدل میشود.
بیت ۳۰: در دِلِ سُفره نَگَردَد مُستَحیل / مُستَحیلَش جان کُنَد از سَلسَبیل
قافیه: مُستَحیل / سَلسَبیل
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به چشمه بهشتی «سلسبیل» در سوره انسان: «عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّىٰ سَلْسَبِيلًا»).
معنی: نان در میان سفره هرگز دگرگون و زنده نمیشود؛ بلکه این نیروی روح و چشمهٔ گوارای حیات باطنی است که آن را استحاله میبخشد.
بیت ۳۱: قوتِ جان است این ، ای راستخوان / تا چه باشَد قوتِ آن جانِ جان
قافیه: راستخوان / جانِ جان
ردیف: ندارد
معنی: ای کسی که سخن حق را درست میخوانی و درمییابی، این قدرت و استحاله تنها از روح معمولی انسان برمیآید؛ پس بنگر که نیروی «جانِ جان» (روح قدسی اولیا و ذات حق) چه شگفتیهایی میآفریند!
بیت ۳۲: گوشتپارهٔ آدَمی ، با عَقل و جان / میشِکافَد کوه را با بَحر و کان
قافیه: جان / کان
ردیف: ندارد
آرایه: استعاره مصرحه («گوشتپاره» استعاره از کالبد جسمانی انسان)، کنایه («کوه و بحر و کان شکافتن» کنایه از تسخیر طبیعت و انجام کارهای سترگ).
معنی: کالبد خاکی و گوشتپارهٔ انسان، به مدد عقل و روح خود، کوههای سخت، دریاها و معادن را میشکافد و مسخر خویش میسازد.
بیت ۳۳: زورِ جانِ کوهکَن ، شَقِّ حَجَر / زورِ جانِ جان در «اِنشَقَّ القَمَر»
قافیه: حَجَر / القَمَر
ردیف: ندارد
آرایه: تلمیح (اشاره به داستان فرهاد کوهکن و شکافتن کوه بیستون در برابر معجزهٔ پیامبر اسلام در شکافتن ماه: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ»)، تقابل «جان» (روح بشری) و «جانِ جان» (روح قدسی پیامبر).
معنی: نهایت قدرت روح انسان معمولی (مانند فرهاد کوهکن) شکافتن سنگِ کوه است؛ اما قدرت «جانِ جان» (روح نبوی) در شکافتن کرهٔ ماه (شقالقمر) آشکار میگردد!
بیت ۳۴: گَر گُشایَد دِل ، سَرِ اَنبانِ راز / جان به سویِ عَرش آرَد تُرکتاز
قافیه: راز / تُرکتاز
ردیف: ندارد
آرایه: اضافه استعاری («انبان راز»؛ تشبیه سینه و دل عارف به کیسهای لبریز از اسرار غیبی)، کنایه («ترکتاز آوردن» کنایه از تاختن سریع، چیرهدستی و عروج بیمانع به سوی عرش).
معنی: اگر دلِ عارف سرِ کیسهٔ اسرار غیبی را بگشاید، روح با شتاب و اقتدار به سوی عرش الهی اوج میگیرد و میتازد.