مقرر شدن ترجیح جهد ، بر توکل

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 992 تا 997

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۱۰ از 34

بیت ۱: زین نمط بسیار برهان گفت شیر / کز جواب آن جبریان گشتند سیر

• قافیه: شیر / سیر

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (شیر / سیر)، کنایه («سیر گشتن از جواب» کنایه از قانع شدن، فروماندن و عاجز شدن از پاسخ).

• معنی: شیر از این دست دلایل و براهینِ فراوانی اقامه کرد، به گونه‌ای که آن حیواناتِ جبرگرا از آوردن پاسخ و توجیه فروماندند و قانع شدند.

بیت ۲: روبه و آهو و خرگوش و شغال / جبر را بگذاشتند و قیل و قال

• قافیه: شغال / قال (در «قیل و قال»)

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (روبه، آهو، خرگوش، شغال)، کنایه («قیل و قال بگذاشتن» کنایه از پایان دادن به مجادله و بگوومگو).

• معنی: حیوانات شامل روباه، آهو، خرگوش و شغال، مسلکِ جبر و این بگوومگوها و مناقشات کلامی را رها کردند و پذیرای سخن شیر شدند.

بیت ۳: عهدها کردند با شیر ژیان / کاندرین بیعت نیفتد در زیان

• قافیه: ژیان / زیان

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (ژیان / زیان).

• معنی: آنان با آن شیر درنده و خشمگین پیمان استواری بستند که در این عهد و بیعت، هیچ گزند و کاستی‌ای متوجه سهم و بهرهٔ روزانهٔ او نشود.

بیت ۴: قسم هر روزش بیاید بی جگر / حاجتش نبود تقاضای دگر

• قافیه: جگر / دگر

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («بی‌جگر آمدن» کنایه از بی‌دردسر، بی‌دغدغه و بدون رنج و خونِ‌جگر خوردن).

• معنی: سهمیهٔ هر روزهٔ شکارِ شیر بدون کوچک‌ترین زحمت و رنجی به دستش برسد و دیگر نیازی به درخواست مجدد و تعقیب صید نداشته باشد.

بیت ۵: قرعه بر هرک افتادی روز روز / سوی آن شیر او دویدی همچو یوز

• قافیه: روز / یوز

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (دویدن صید به سوی کام شیر به شتاب یوزپلنگ تشبیه شده است)، تکرار (روز).

• معنی: هر روز قرعه به نام هر حیوانی که می‌افتاد، او تسلیم‌وار و با شتابی همچون یوزپلنگ به سمت شیر می‌دوید تا غذای او گردد.

بیت ۶: چون به خرگوش آمد این ساغر به دور / بانگ زد خرگوش ، آخر چند جور ؟

• قافیه: دور / جور

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («ساغر» استعاره از نوبت مرگ، بلا و قرعهٔ قربانی شدن)، جناس ناقص اختلافی (دور / جور)، استفهام انکاری («آخر چند جور؟»).

• معنی: هنگامی که در گردش نوبت‌ها، این پیالهٔ مرگ به دورِ خرگوش رسید، خرگوش فریاد برآورد که تا به کی باید این ستم و اجحاف را تاب آورد؟