جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
بیان صفت اجنحه طیور عقول الهی
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1575 تا 1586
نام حکایت : بازرگان که طوطی او را پیغام داد به طوطیان
بخش : 2 از 13
بیت ۱: قِصّهٔ طوطیِّ جان ، زین سان بُوَد / کو کَسی ، کو مَحرَمِ مُرغان بُوَد ؟
قافیه: سان / مُرغان
ردیف: بُوَد
آرایه: اضافه استعاری («طوطیِ جان»؛ استعاره از روح سالک و عارف واصل در قفس تن)، تلمیح به زبان مرغان (منطقالطیر حضرت سلیمان و رازگویی اولیا).
معنی: داستانِ طوطیِ روح و باطنِ انسان اینگونه شگفتانگیز است؛ اما کجاست آن همدل و رازدانی که زبانِ پرندگان قدسی (اولیای حق) را بفهمد و محرم اسرارشان باشد؟
بیت ۲: کو یکی مُرغی ، ضَعیفی بیگُناه / وَاَندَرونِ او ، سُلَیمان با سِپاه ؟
قافیه: بیگُناه / سِپاه
ردیف: ندارد
آرایه: تناقضنما و تضاد (جثهٔ ضعیف ظاهری در برابر وجودی که گنجایش سلطنت و سپاه سلیمان را در درون خود دارد).
معنی: کجاست آن پرندهٔ بهظاهر ناتوان و بیگناهی (عارف متواضع) که در درون جانش، شکوه و سلطنتِ حضرت سلیمان با تمامی لشکریانش جای گرفته است؟
بیت ۳: چون بِنالَد زار ، بی شُکر و گِله / اُفتَد اَندَر هَفت گَردون ، غُلغُله
قافیه: گِله / غُلغُله
ردیف: ندارد
معنی: هرگاه آن مرغ روحانی از سرِ سوز و اشتیاق، بیآنکه لب به شکوه بگشاید یا نیازی به شکر ظاهری داشته باشد، زار بنالد، از نالهٔ او هیاهو و غوغایی در هفت آسمان برپا میشود.
بیت ۴: هَر دَمَش ، صَد نامه ، صَد پِیک از خُدا / یا رَبّی زو ، شَصت لَبَّیک از خُدا
قافیه: پِیک / لَبَّیک
ردیف: از خدا
معنی: در هر نفس، صدها پیام و پیکِ رحمت از جانب پروردگار به سوی او میآید؛ و در ازای یک «یا رب» گفتنِ او، شصت پاسخِ اجابت و «لبیک» از درگاه خدا دریافت میدارد.
بیت ۵: زِلَّتِ او بِه زِ طاعَت نَزدِ حَق / پیشِ کُفرَش ، جُمله ایمانها خَلَق
قافیه: حَق / خَلَق (کهنه و فرسوده)
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و پارادوکس عارفانه (برتر دانستن لغزش عاشقانهٔ عارف بر عبادت خشک زاهدان، و برتر شمردن کفرِ طریقتی او بر ایمان تقلیدی عوام).
معنی: لغزش و خطای آن عاشق صادق نزد پروردگار از عبادتِ خودبینانهٔ دیگران برتر است، و در برابرِ مستی و بیخودی او (کفر طریقت)، تمامی ایمانهای ظاهری و سطحی مردم کهنه و فرسوده مینماید.
بیت ۶: هَر دَمی او را یکی مِعراجِ خاصّ / بَر سَرِ تاجَش نَهَد ، صَد تاجِ خاصّ
قافیه: خاصّ (تکرار واژه در جایگاه قافیه)
ردیف: ندارد
آرایه: ایطا (تکرار قافیه)، کنایه («تاج بر سرِ تاج نهادن» کنایه از بخشیدن عزت مضاعف و رفعت معنوی بیپایان).
معنی: در هر لحظه برای او عروج و معراجی ویژه در ساحت قرب الهی رخ میدهد، و خداوند بر فراز تاج عزت او، صد تاجِ کرامت و افتخار دیگر مینهد.
بیت ۷: صورَتَش بَر خاک و جان ، بَر لامَکان / لامَکانی فَوقِ وَهمِ سالِکان
قافیه: لامَکان / سالِکان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد (خاک / لامکان).
معنی: پیکر ظاهری او بر روی زمین خاکی است، اما روحش در ساحتِ بینشانِ «لامکان» سیر میکند؛ لامکانی که حتی از مرز اندیشه و تصورِ سالکان راه نیز فراتر است.
بیت ۸: لامَکانی نِی که در فَهم آیَدَت / هَر دَمی در وِی ، خِیالی زایَدَت
قافیه: آیَدَت / زایَدَت
ردیف: ندارد
معنی: آن ساحت، لامکانی نیست که در قالب فهم و تصور ذهنی تو بگنجد تا هر لحظه پندار و خیال تازهای دربارهٔ آن در ذهنت شکل بگیرد.
بیت ۹: بَل مَکان و لامَکان ، در حُکمِ اوست / هَمچو در حُکمِ بِهِشتی ، چارجو
قافیه: اوست / چارجو
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه و تلمیح (تشبیه مسخر بودن مکان و لامکان در برابر ارادهٔ انسان کامل به چهار جوی بهشتی [آب، شیر، عسل و شراب] که در اختیار بهشتیان است).
معنی: بلکه عالم مکان و لامکان هر دو تحت فرمان و تصرفِ روح او هستند؛ درست همانگونه که چهار نهرِ بهشتی در اختیار و فرمانِ اهل بهشت قرار دارند.
بیت ۱۰: شَرحِ این کوتَه کُن و رُخ زین بِتاب / دَم مَزَن وَاللهُ اَعلَمُ بِالصَّواب
قافیه: بِتاب / بِالصَّواب
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح به عبارت عربی مشهور («وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ»؛ و خداوند به حقیقت و درستی امور داناتر است).
معنی: بیان و توضیح این اسرار را کوتاه کن و روی از ادامهٔ آن بگردان؛ بیش از این سخن مگو که خداوند خود به حقیقتِ صواب داناتر است.
بیت ۱۱: باز میگَردیم از این ای دوستان / سویِ مُرغ و تاجِر و هِندوستان
قافیه: دوستان / هِندوستان
ردیف: ندارد
معنی: ای یاران، اکنون از این معارف ژرف بازمیگردیم و دوباره به دنبالهٔ داستان طوطی، بازرگان و سفر هندوستان میپردازیم.
بیت ۱۲: مَردِ بازَرگان پَذیرُفت این پَیام / کو رَسانَد سویِ جِنس از وِی سَلام
قافیه: پَیام / سَلام
ردیف: ندارد
معنی: مرد بازرگان این پیام را از طوطی پذیرفت تا در هندوستان، درود و پیغام او را به همنوعان و همجنسانش برساند.