حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاکت دین عیسی سعی نمود

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 739 تا 768

حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاکت دین عیسی سعی نمود

بیت ۱: بعد از این خون‌ریزِ درمان‌ناپذیر / کاندر افتاد از بلای آن وزیر

• قافیه: ناپذیر / وزیر

• ردیف: ندارد

• معنی: پس از این کشتار بزرگ و چاره‌ناپذیری که بر اثر فتنه و بلای آن وزیر فریب‌کار در میان پیروان عیسی (ع) درافتاد،

بیت ۲: یک شَهِ دیگر ز نسل آن جُهود / در هلاک قوم عیسی رو نمود

• قافیه: جُهود / نمود

• ردیف: ندارد

• معنی: پادشاه ستمگر دیگری از همان تبار جهودان سر برآورد و برای نابودی و هلاکت باقی‌ماندهٔ مؤمنان مسیحی دست به کار شد.

بیت ۳: گر خبر خواهی از این دیگر خُروج / سوره برخوان، وَالسَّماءِ ذاتِ البُروج

• قافیه: خُروج / ذاتِ البُروج

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح و تضمین به سورهٔ مبارکهٔ بروج و ماجرای اصحاب اخدود (سوزاندن مؤمنان در خندق آتش به دست ذونواس).

• معنی: اگر می‌خواهی از شورش و ستم این شاه دیگر و سرانجام کارش باخبر شوی، سورهٔ «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ» را در قرآن بخوان.

بیت ۴: سُنتِ بَد، کز شَهِ اول بِزاد / این شَهِ دیگر، قدم در وی نهاد

• قافیه: بِزاد / نهاد

• ردیف: ندارد

• معنی: رسم ناپسند و شیوهٔ پلیدی که از پادشاه پیشین آغاز شده بود، این شاه تازه نیز قدم در همان راه گذاشت و آن را ادامه داد.

بیت ۵: هر که او بنهاد ناخوش سُنّتی / سوی او نفرین رود هر ساعتی

• قافیه: سُنّتی / ساعتی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به حدیث نبوی: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعَلَیْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا...».

• معنی: هر کس راه و رسم ناپسندی در میان خلق پایه‌گذاری کند، در هر لحظه لعنت و پیامد آن گناه به سوی کارنامهٔ او سرازیر می‌شود.

بیت ۶: نیکوان رفتند و سُنّت‌ها بماند / وز لَئیمان، ظلم و لعنت‌ها بماند

• قافیه: سُنّت‌ها / لعنت‌ها

• ردیف: بماند

• معنی: نیکوکاران از جهان رفتند اما یادگارها و سنت‌های نیکشان باقی ماند؛ و از فرومایگان نیز جز ستمکاری و لعنت پایدار اثری به جا نماند.

بیت ۷: تا قیامت هر که جنس آن بَدان / در وجود آید، بُوَد رویش بِدان

• قافیه: بَدان / بِدان

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «بَدان» (جمعِ بد / ناپاکان) و «بِدان» (به آن / به سوی آن).

• معنی: تا روز رستاخیز هر کس که هم‌جنس و هم‌خوی آن بدکرداران پای به جهان گذارد، گرایش باطنی‌اش به سوی همان افعال زشت و تباهی خواهد بود.

بیت ۸: رگ‌رگ است این آب شیرین و آب شور / در خلایق می‌رود تا نفخِ صور

• قافیه: شور / صور

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به آیهٔ «هَٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ» و حدیث نبوی «إِنَّ العِرْقَ دَسّاس»؛ استعاره تمثیلی («آب شیرین» استعاره از طینت پاک و هدایت، و «آب شور» استعاره از سرشت ناپاک و گمراهی).

• معنی: جریان هدایت و ضلالت مانند دو رگهٔ آب شیرین و شور، ریشه‌به‌ریشه در نسل‌های بشر تا هنگام دمیده شدن در صور اسرافیل جاری خواهد بود.

بیت ۹: نیکوان را هست میراث از خوش آب / آن چه میراث است؟ اَورَثْنَا الکِتاب

• قافیه: خوش آب / الکِتاب

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح به آیهٔ «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا».

• معنی: انسان‌های نیک‌طینت از آن جویبارِ آب گوارا ارث می‌برند؛ و آن میراثِ اصیل چیزی جز فهم حقیقت کتاب الهی نیست.

بیت ۱۰: شد نیازِ طالبان اَر بنگری / شعله‌ها از گوهرِ پیغمبری

• قافیه: بنگری / پیغمبری

• ردیف: ندارد

• معنی: اگر به دیدهٔ بصیرت بنگری، اشتیاق و نیاز باطنی سالکان در واقع بارقه‌ها و شعله‌هایی است که از گوهر نورانی نبوت برخاسته است.

بیت ۱۱: شعله‌ها با گوهران، گردان بُوَد / شعله آن جانب رود هم کآن بُوَد

• قافیه: گردان / کآن

• ردیف: بُوَد

• معنی: این پرتوها پیوسته در پی معدن و سرچشمهٔ خویش می‌گردند؛ چرا که هر نوری ناگزیر به همان سویی می‌رود که اصل و ریشه‌اش در آنجاست.

بیت ۱۲: نورِ روزن گِردِ خانه می‌دود / زآنکه خُور، برجی به برجی می‌رود

• قافیه: می‌دود / می‌رود

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل (پیروی حرکت نور روزن در خانه از گردش خورشید در برج‌های آسمان، برای بیان تبعیت دل‌های مؤمنان از مدار اولیا).

• معنی: لکهٔ نوری که از روزن به درون خانه می‌افتد همراه با روز می‌گردد؛ زیرا خورشید در آسمان پیوسته از برجی به برج دیگر سیر می‌کند.

بیت ۱۳: هر که را با اختری پیوستگی است / مر ورا با اخترِ خود، هَم‌تَگی است

• قافیه: پیوستگی / هَم‌تَگی

• ردیف: است

• معنی: هر انسانی که با ستاره‌ای پیوند روحی دارد، تکاپو و جهت حرکت او نیز هم‌سو و هماهنگ با همان اختر خواهد بود.

بیت ۱۴: طالعش گر زُهره باشد در طَرَب / میلِ کُلّی دارد و عشق و طلب

• قافیه: طَرَب / طلب

• ردیف: ندارد

• معنی: اگر ستارهٔ بخت و سرشت کسی زهره (ناهید) باشد، طبع او به شادی، طرب، عشق و ذوق معنوی گرایش کامل دارد.

بیت ۱۵: ور بُوَد مریخیِ خون‌ریزخو / جنگ و بُهتان و خُصومَت جوید او

• قافیه: خون‌ریزخو / او

• ردیف: ندارد

• معنی: و اگر خوی او به مریخ (بهرامِ جنگ‌افروز) وابسته باشد، پیوسته در پی نبرد، تهمت‌زدن، کینه‌توزی و نزاع برمی‌آید.

بیت ۱۶: اختران‌اند از ورای اختران / که احتراق و نَحس نَبوَد اندر آن

• قافیه: اختران / آن

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد و استعاره («اختران ماورایی» استعاره از انوار قدسی انبیا و اولیا در تقابل با ستارگان مادیِ دستخوش زوال و احتراق).

• معنی: فراتر از این ستارگان مادی، اخترانی معنوی در جهان غیب حضور دارند که هیچ‌گونه سوختگی، دگرگونی و نحوستی به ساحت آنان راه ندارد.

بیت ۱۷: سایران در آسمان‌های دگر / غیرِ این هفت آسمانِ مُشتَهَر

• قافیه: دگر / مُشتَهَر

• ردیف: ندارد

• معنی: آن انوار در افلاکی دیگر از عالم ملکوت سیر می‌کنند که بیرون از قلمرو این هفت آسمان مشهور و پیدا است.

بیت ۱۸: راسخان، در تابِ انوارِ خدا / نی به هم پیوسته، نی از هم جدا

• قافیه: خدا / جدا

• ردیف: ندارد

• آرایه: تناقض (پارادوکس) در «نه پیوسته و نه جدا» (بیان تجرد و یگانگی باطنی ارواح اولیا در عین کثرت).

• معنی: آنان در تابش نور ذات الهی پایدار و ثابت‌قدم‌اند؛ نه چنان جسمانی‌اند که به هم بچسبند و نه از یکدیگر بیگانگی و جدایی دارند.

بیت ۱۹: هر که باشد طالعِ او آن نجوم / نفسِ او کُفّار سوزد در رُجوم

• قافیه: نجوم / رُجوم

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به آیهٔ شریفهٔ «وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ»؛ استعاره مکنیه در سوزاندن نفس کافرکیش با شهاب‌های معرفت.

• معنی: هر کس که سرشتش با آن ستارگان روحانی پیوند یابد، پرتو بصیرتش همانند شهاب‌های آسمانی، تمایلات کفرآمیز نفس اماره‌اش را سنگسار می‌کند و می‌سوزاند.

بیت ۲۰: خشمِ مریخی نباشد خشم او / مُنقَلِب‌رو، غالب و مغلوب‌خو

• قافیه: او / مغلوب‌خو

• ردیف: ندارد

• معنی: غضب و صلابت او برآمده از خشم مریخی نیست که دگرگون‌شونده و نامتعادل باشد و گاه مهار کند و گاه خود مغلوب هوای نفس گردد؛

بیت ۲۱: نورِ غالب، ایمن از نقص و غَسَق / در میانِ اِصبَعَینِ نورِ حق

• قافیه: غَسَق / حق

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به حدیث نبوی: «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَیْنَ إِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَٰنِ...».

• معنی: بلکه نوری چیره و استوار است که از نقصان و تاریکی در امان مانده و در میان دو انگشتِ قدرت و هدایت حق محافظت می‌شود.

بیت ۲۲: حق فشاند آن نور را بر جان‌ها / مُقبِلان برداشته دامان‌ها

• قافیه: جان‌ها / دامان‌ها

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیح به حدیث نبوی: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقَهُ فِي ظُلْمَةٍ فَأَلْقَى عَلَيْهِمْ مِنْ نُورِهِ...»؛ کنایه («دامن برداشتن» کنایه از آمادگی، شوق و پذیرش فیض الهی).

• معنی: پروردگار آن نور معرفت را بر ارواح آدمیان افشاند، و سعادتمندان با اشتیاق دامن نیاز و طلب گشودند تا آن فیض را دریافت کنند.

بیت ۲۳: وآن نثارِ نور را او یافته / روی، از غیر خدا برتافته

• قافیه: یافته / برتافته

• ردیف: ندارد

• معنی: هر آن‌کس که از آن بارش نور بهره‌مند گردید، از ماسوی‌الله و تعلقات باطل چشم پوشید و تنها به حق روی آورد.

بیت ۲۴: هر که را دامانِ عشقی نابُده / زآن نثارِ نور، بی‌بهره شده

• قافیه: نابُده / شده

• ردیف: ندارد

• معنی: اما کسی که دامن طلب و عشق برای پذیرش نور نداشت، از آن بخشش معنوی بی‌بهره و محروم ماند.

بیت ۲۵: جزوها را روی‌ها سوی کُل است / بلبلان را عشق‌بازی با گُل است

• قافیه: کُل / گُل

• ردیف: است

• معنی: اجزای جهان همگی فطرتاً متوجه اصل و کلّ خویشند، همان‌گونه که بلبلان شیفته و خواهان گلستانند.

بیت ۲۶: گاو را رنگ از برون و، مرد را / از درون جو رنگِ سرخ و زرد را

• قافیه: مرد / زرد

• ردیف: را

• آرایه: تمثیل و ارسال‌المثل؛ تضاد میان «برون» و «درون».

• معنی: نقش و رنگ چهارپایان بر ظاهر کالبدشان است، اما گوهر و مرتبهٔ آدمی را باید در حالات، صفات و انوار درونش جستجو کرد.

بیت ۲۷: رنگ‌های نیک از خُمِّ صفاست / رنگِ زشتان، از سیاه‌آبهٔ جفاست

• قافیه: صفاست / جفاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره و تقابل («خم صفا» در برابر «سیاه‌آبهٔ جفا»).

• معنی: صفات نیک و جلوه‌های زیبای باطن از خُم وحدت و پاکی پروردگار سرچشمه می‌گیرد، در حالی که رذایل بدسرشتان از گنداب تیرگی و ستم است.

بیت ۲۸: صِبغَةُ الله، نامِ آن رنگِ لطیف / لَعنَةُ الله، بوی آن رنگِ کثیف

• قافیه: لطیف / کثیف

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح به آیهٔ «صِبْغَةَ اللَّهِ ۖ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»؛ تضاد و مقابله میان رنگ خدایی و لعنت حق.

• معنی: نام آن رنگ پاک و یکدست الهی «صبغة‌الله» (رنگ‌آمیزی خدا) است، و نشانهٔ آن رنگ‌آمیزی پلید، لعنت و بیزاری پروردگار است.

بیت ۲۹: آنچه از دریا به دریا می‌رود / از همان‌جا کامد، آنجا می‌رود

• قافیه: دریا / آنجا

• ردیف: می‌رود

• معنی: هر جویباری که از دریا برخاسته باشد سرانجام به همان دریا بازمی‌گردد؛ چرا که هر پدیده‌ای در نهایت به خاستگاه نخستین خود رجوع می‌کند.

بیت ۳۰: از سَرِ کُه، سیل‌های تیزرو / وز تن ما، جانِ عشق‌آمیزرو

• قافیه: تیزرو / عشق‌آمیزرو

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه مرکب و موازنه (مانند کردن شتاب جان عاشق در پیوستن به حق، به سرازیر شدن سیلاب‌های کوهسار به سوی دریا).

• معنی: همان‌گونه که سیل‌های پرخروش از سینهٔ کوهسار شتابان به دریا می‌ریزند، روان شیفتهٔ ما نیز از زندان تن به سوی دریای وحدت الهی پرواز می‌کند.