گر مرا بی‌تو در بهشت برند

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: واژگان «دوخت» و «سوخت».

• ردیف: ندارد.

• وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن

• بحر: خفیف مسدس مخبون

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: گر مرا بی‌تو در بهشت برند / دیده از دیدنش بخواهم دوخت

معنی: اگر بدون حضور تو مرا به بهشت ببرند، چشمانم را خواهم بست و پلک‌هایم را به هم می‌دوزم تا هرگز نگاهی به بهشت نیندازم (زیرا بهشت بدون تو ارزشی ندارد).

آرایه‌های ادبی:

• کنایه: «دیده دوختن» کنایه از نگاه نکردن، قطع امید کردن و بی‌توجهی کامل است.

• اغراق: ترجیح دادنِ ندیدنِ بهشت (که غایت آرزوی همگان است) بر دیدن آن، نشان از شدت محبت دارد.

• واژه‌آرایی (نغمه حروف): تکرار صامت «د» و «ش» که موسیقی درونی ایجاد کرده است.

• تضاد: تقابل پنهان میان «بهشت» (جایگاه لذت بصری) و «دیده دوختن» (لذت نبردن).

بیت ۲: کاین چنینم خدای وعده نکرد / که مرا در بهشت باید سوخت

معنی: زیرا خداوند چنین وعده‌ای به من نداده است که در بهشت (که جایگاه آسایش است) بسوزم؛ و بودن در بهشت بدون تو، برای من عین سوختن در آتش است.

آرایه‌های ادبی:

• پارادوکس (متناقض‌نما): «سوختن در بهشت». بهشت مکان خنکی و سلامت است و سوختنِ در آن امری متناقض است که تنها با منطق عشق (فراق یار) توجیه می‌شود.

• استعاره: «سوختن» استعاره از رنج شدید و عذاب روحی ناشی از دوری معشوق است.

• تلمیح: اشاره به باورهای دینی در مورد وعده‌های خداوند و ماهیت بهشت و دوزخ.

• حسن تعلیل: شاعر دلیل نگاه نکردن به بهشت را این‌گونه توجیه می‌کند که «دیدن بهشت بدون یار، عذاب (سوختن) است و خدا وعده عذاب در بهشت نداده است».

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• ترجیح معشوق بر بهشت: بی‌ارزش بودن نعمات اخروی در برابر وصال یار.

• عذاب فراق: یکسان دانستنِ «جدایی از معشوق» با «سوختن در آتش»، حتی اگر مکان فیزیکی «بهشت» باشد.

• یگانگی عشق: تمرکز مطلق عاشق بر معشوق و نفی هرگونه پاداش جایگزین.