ترجیح نهادن نخچیران ، توکل را بر جهد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 908 تا 911

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۳ از 34

بیت ۱: جمله گفتند ای حکیم باخبر / الحذر دع لیس یغنی عن قدر

• قافیه: باخبر / قَدَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تلمیع (به کار بردن عبارت عربی)، تلمیح (اشاره به حکمت و مضمون حدیث معروف: «لا یُغْنِی حَذَرٌ عَنْ قَدَرٍ»؛ دوراندیشی و پرهیز مانع تقدیر الهی نمی‌شود).

• معنی: همگی حیوانات گفتند: ای دانا و آگاه! دست از دوراندیشی و احتیاط‌ورزی بردار؛ زیرا چاره‌اندیشی هرگز قضای الهی را تغییر نمی‌دهد و جلوگیر تقدیر نمی‌شود.

بیت ۲: در حذر شوریدن شور و شر است / رو توکل کن، توکل بهتر است

• قافیه: شَر / بهتر

• ردیف: است

• آرایه: اشتقاق و جناس ناقص (شوریدن / شور)، تکرار (توکل).

• معنی: در ترس و پیش‌گیریِ بیش از حد، تنها آشفتگی، فتنه و شرارت برانگیخته می‌شود؛ رها کن و بر خدا تکیه نما، که راه توکل و تسلیم به‌مراتب والاتر است.

بیت ۳: با قضا پنجه مزن ای تند و تیز / تا نگیرد هم قضا با تو ستیز

• قافیه: تند و تیز / ستیز

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («پنجه زدن» کنایه از درافتادن، مقاومت و سرکشی)، تشخیص (قائل شدن پنجه و خصلت ستیزه‌گری برای قضا).

• معنی: ای سرکش و شتاب‌زده، با سرنوشت و تقدیر حق پنجه در پنجه میفکن و به جنگ مپرداز، تا قضای الهی نیز با تو به مقابله و دشمنی برنخیزد.

بیت ۴: مرده باید بود پیش حکم حق / تا نیاید زخم، از رب‌الفلق

• قافیه: حق / فَلَق (در «رب‌الفلق»)

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («مرده بودن» کنایه از تسلیم مطلق بودن و نفی اختیار و اراده در برابر مشیت الهی)، تلمیح (اشاره به آیه اول سوره فلق: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ»).

• معنی: انسان باید در برابر فرمان و خواست خداوند همچون مرده‌ای تسلیم و بی‌اختیار باشد، تا از سوی پروردگارِ سپیده‌دم آسیبی نبیند و از بلایا در امان بماند.