بیان عذر گفتن خرگوش به شیر

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1157 تا 1180

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 23 از 34

بیت ۱: گفت خرگوش : الامان ، عذریم هست / گر دهد عفو خداوندیت دست

• قافیه: هَست / دَست

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دست دادن عفو» کنایه از میسر شدن، امکان‌پذیر گشتن و توفیق بخشش یافتن)، تضاد مفهومی (تقصیر و عذر بنده در برابر عفو خداوندگار).

• معنی: خرگوش گفت: زنهار و امان دهید! اگر بخشش و بزرگواری سرورانهٔ شما رخصت و مجال دهد، من برای دیرکرد خود پوزشی موجه دارم.

بیت ۲: گفت : چه عذر ای قصور ابلهان ؟ / این زمان آیند در پیش شهان ؟

• قافیه: اَبلَهان / شَهان

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام انکاری و توبیخی («این زمان آیند در پیش شهان؟»)، کنایه («قصور ابلهان» کنایه از کوتاهی و خطای شرم‌آور برخاسته از نادانی).

• معنی: شیر گفت: ای مظهر کوتاهی و حماقت، چه عذری؟ آیا در چنین هنگامی (دیرگاه و هنگام زوال) باید به پیشگاه پادشاهان شرفیاب شد؟

بیت ۳: مرغ بی وقتی ، سرت باید برید / عذر احمق را نمی شاید شنید

• قافیه: بُرید / شَنید

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و ارسال‌المثل (خروس بی‌محل که سزاوار سر بریدن است)، جناس ناقص اختلافی (برید / شنید).

• معنی: تو همانند پرنده‌ای نابه‌هنگام و خروس بی‌محلی هستی که باید سرش را برید؛ هرگز نباید به عذرخواهی و بهانه‌تراشی فرد نادان گوش فرا داد.

بیت ۴: عذر احمق ، بدتر از جرمش بود / عذر نادان ، زهر دانش کش بود

• قافیه: جُرم / دانش‌کُش

• ردیف: ـَش بود

• آرایه: ارسال‌المثل («عذر بدتر از گناه»)، تشبیه بلیغ (تشبیه بهانه و عذر نادان به زهری که خرد و دانایی را تباه می‌سازد).

• معنی: پوزش‌خواهی فرد نادان از خودِ خطایش زشت‌تر و سنگین‌تر است؛ بهانه‌های انسان کم‌خرد زهری است که خرد و بینش را به کام مرگ می‌کشاند.

بیت ۵: عذرت ای خرگوش ، از دانش تهی / من چه خر گوشم که در گوشم نهی ؟

• قافیه: تَهی / نَهی

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام و مرکب («خرگوش» در برابر «خر گوشم»)، کنایه («در گوش نهادن» کنایه از فریفتن، حقه زدن و قبولاندن سخن بی‌پایه).

• معنی: ای خرگوش، سخنان و بهانه‌های تو از هرگونه خرد و منطق خالی است؛ مگر من خَرگوش (خرِ نادانِ گوش‌دراز) هستم که بخواهی چنین کلماتی را در گوشم فروبخوانی و فریبم دهی؟

بیت ۶: گفت : ای شه ، ناکسی را کس شمار / عذر استم دیده ای را گوش دار

• قافیه: کَس‌شمار / گوش‌دار

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (ناکَس / کَس)، کنایه («کسی را کس شمردن» کنایه از کرامت قائل شدن و به حساب آوردن؛ «گوش داشتن» کنایه از شنیدن و توجه کردن).

• معنی: خرگوش گفت: ای شهریار، بر این ناتوانِ ناچیز تفضل کن و او را به شمار آور، و به پوزش و شکایتِ موجودی ستم‌کشیده و مظلوم گوش فرا ده.

بیت ۷: خاصه از بهر زکاة جاه خود / گمرهی را تو مران از راه خود

• قافیه: جاه / راه

• ردیف: خود

• آرایه: اضافه استعاری (زکاة جاه؛ زکاتِ شکوه و فرمانروایی)، جناس ناقص اختلافی (جاه / راه).

• معنی: به ویژه به شکرانه و زکاتِ اقتدار و مقام والای خویش، این پناه‌آورندهٔ سرگردان را از درگاه و آستان خود مران.

بیت ۸: بحر ، کو آبی به هر جو می دهد / هر خسی را بر سر و رو می نهد

• قافیه: جو / رو

• ردیف: می‌دهد / می‌نهد (قافیه متناظر)

• آرایه: تمثیل (اسلوب معادله و تمثیل دریا و مدارای آن با خاشاک)، تضاد (بحر / خس، سر / رو).

• معنی: بنگر به اقیانوس بیکران که به هر جویباری آب و زندگی می‌بخشد، و از وسعت و سعهٔ صدر خویش، هر تکه خاشاک و خس ناچیزی را بر روی آب و سینهٔ خود حمل می‌کند.

بیت ۹: کم نخواهی گشت دریا زین کرم / از کرم دریا نگردد بیش و کم

• قافیه: کَرَم / کم (بیش و کم)

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («دریا» استعاره از وجود پادشاه صاحب‌کرم)، تکرار (دریا، کرم)، تضاد (بیش / کم).

• معنی: تو نیز مانند دریایی و با این بخشش و بردباری هرگز کاسته نمی‌شوی؛ چرا که دریا از فیض رساندن و بخشندگی، دچار نقصان یا دگرگونی نمی‌گردد.

بیت ۱۰: گفت دارم من کرم بر جای او / جامه هر کس برم بالای او

• قافیه: جای / بالای

• ردیف: او

• آرایه: کنایه («جامه بر بالای کسی بریدن» کنایه از رفتار متناسب با لیاقت و شایستگی هر شخص، اجرای دقیق عدل)، جناس ناقص (جای / بالای).

• معنی: شیر گفت: بخشندگی و لطف من سنجیده و به جای خود است؛ من جامهٔ هر کس را به اندازهٔ قدوقامت و شایستگی‌اش می‌بُرم و پاسخ هر کس را فراخور حالش می‌دهم.

بیت ۱۱: گفت بشنو گر نباشد جای لطف / سر نهادم پیش اژدرهای عنف

• قافیه: لُطف / عُنف

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (لطف / عنف)، استعاره مصرحه («اژدرهای عنف» استعاره از شیر خشمگین یا قهر و غضب هلاکت‌بار).

• معنی: خرگوش گفت: سخنم را بشنو؛ اگر کلامم سزاوار بخشش و لطف نبود، آن‌گاه من گردنم را تسلیمِ اژدهای قهر، خشونت و غضب تو خواهم کرد.

بیت ۱۲: من به وقت چاشت در راه آمدم / با رفیق خود ، سوی شاه آمدم

• قافیه: راه / شاه

• ردیف: آمدم

• آرایه: مراعات نظیر (وقت، چاشت، راه، رفیق).

• معنی: من در همان آغاز روز و هنگام چاشتگاه، به همراه جفت و همسفرم به قصد شرفیابی به درگاه پادشاه روانه شدم.

بیت ۱۳: با من از بهر تو خرگوشی دگر / جفت و همره کرده بودند آن نفر

• قافیه: دِگَر / نَفَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (جفت، همره، نفر).

• معنی: جانوران آن بیشه خرگوش دیگری را نیز برای خدمتگزاری و طعمهٔ شما، همراه و جفت من روانه کرده بودند.

بیت ۱۴: شیری اندر راه ، قصد بنده کرد / قصد هر دو همره آینده کرد

• قافیه: بنده / آینده

• ردیف: کرد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (بنده / آینده)، تکرار (قصد).

• معنی: اما در میانهٔ راه، شیری متجاوز سر رسید و به قصد شکار این بنده و همراهِ همسفرم هجوم آورد.

بیت ۱۵: گفتمش : ما بنده شاهنشهیم / خواجه تاشان که آن درگهیم

• قافیه: شاهَنشَهیم / دَرگَهیم

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (بنده، شاهنشه، خواجه‌تاش، درگه).

• معنی: به او گفتم: ما چاکران پادشاه بزرگ این سرزمینیم و خدمتگزارانِ هم‌پیمان و خادمان آن بارگاه رفیع هستیم.

بیت ۱۶: گفت : شاهنشه که باشد ؟ شرم دار / پیش من ، تو یاد هر ناکس میار

• قافیه: شَرم‌دار / میار

• ردیف: ندارد

• آرایه: استفهام تحقیری و انکاری («شاهنشه که باشد؟»)، تضاد (شاهنشه / ناکس).

• معنی: آن شیر گفت: شاهنشاه دیگر کیست؟ خجالت بکش و در برابر من نامِ چنین فرومایگانی را بر زبان میاور!

بیت ۱۷: هم تو را و هم شهت را بر درم / گر تو با یارت بگردید از درم

• قافیه: بَردَرَم / دَرَم

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی / شبه‌اشتقاق (بردرم / درم)، کنایه («از در کسی بگردیدن» کنایه از سرپیچی و اطاعت نکردن).

• معنی: اگر تو و همراهت از فرمان من سرپیچی کنید، هم تو و هم پادشاهت را پاره‌پاره خواهم کرد.

بیت ۱۸: گفتمش بگذار تا بار دگر / روی شه بینم ، برم از تو خبر

• قافیه: دِگَر / خَبَر

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (روی، بینم، خبر).

• معنی: به او گفتم: مهلت بده تا بار دیگر روی پادشاه را ببینم و از گردن‌کشی و پیام تو به او خبر دهم.

بیت ۱۹: گفت : همره را گرو نه پیش من / ور نه قربانی تو اندر کیش من

• قافیه: مَن / کِیشِ من

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه و کنایه («قربانی بودن در کیش من» کنایه از محکوم به مرگ و هلاک شدن قطعی).

• معنی: گفت: همراهت را نزد من به گروگان بگذار؛ وگرنه در مسلک و آیین من، خودت بی‌درنگ ذبح و هلاک خواهی شد.

بیت ۲۰: لابه کردیمش بسی ، سودی نکرد / یار من بستد ، مرا بگذاشت فرد

• قافیه: نَکَرد / فَرد

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضاد (یار / فرد)، مراعات نظیر (لابه، سود).

• معنی: هرچه التماس و زاری کردیم فایده‌ای نبخشید؛ او همسفرم را به زور گرفت و مرا تنها و بی‌کس روانه ساخت.

بیت ۲۱: یارم از زفتی سه چندان بد که من / هم به لطف و ، هم به خوبی ، هم به تن

• قافیه: مَن / تَن

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر (لطف، خوبی، تن)، تقسیم و تفضیل.

• معنی: همسفرم از نظر فربهی و درشتی سه برابر من بود؛ هم از نظر زیبایی، هم از نظر لطافت و هم از حیث جثه و گوشت.

بیت ۲۲: بعد از این ، زان شیر ، این ره بسته شد / رشته ایمان ما بگسسته شد

• قافیه: بَسته / بُگسَسته

• ردیف: شد

• آرایه: اضافه استعاری (رشتهٔ ایمان)، کنایه («بسته شدن راه» کنایه از ناممکن شدن تردد و قطع عهد)، جناس ناقص اشتقاق (بسته / بگسسته).

• معنی: پس از این، به خاطر حضور آن شیر متجاوز، این گذرگاه بسته شد و رشتهٔ پیمان و وفاداری ما از هم گسیخت.

بیت ۲۳: از وظیفه بعد از این اومید بر / حق همی گویم تو را ، والحق مر

• قافیه: بَر / مُر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به کلام نبوی: «قُلِ الْحَقَّ وَلَوْ كَانَ مُرّاً»)، جناس ناقص اختلافی (بر / مر).

• معنی: پس از این دیگر به سهمیهٔ روزانهٔ شکار خود امید مبند؛ من حقیقت تلخ را به تو می‌گویم و راستی همواره تلخ و ناگوار است.

بیت ۲۴: گر وظیفه بایدت ، ره پاک کن / هین بیا و دفع آن بی باک کن

• قافیه: پاک / بی‌باک

• ردیف: کن

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (پاک / بی‌باک)، کنایه («ره پاک کردن» کنایه از زدودن موانع و دفع دشمنان راه)، تکرار (وظیفه).

• معنی: اگر سهمیه و طعمهٔ روزانه‌ات را می‌خواهی، برخیز و راه را پاک‌سازی کن؛ شتاب کن و پیش آی و شرّ آن شیر گستاخ و بی‌باک را برطرف ساز.